Η ανθρωπότητα γοητεύεται διαχρονικά από τις προβλέψεις για το τέλος του κόσμου. Από το Ράγκναροκ της σκανδιναβικής μυθολογίας και τις αποκαλυπτικές περιγραφές της Βίβλου μέχρι τις σύγχρονες θεωρίες συνωμοσίας που διαδίδονται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι προφητείες για την καταστροφή του ανθρώπινου πολιτισμού δεν έλειψαν ποτέ. Μία από αυτές, μάλιστα, έχει προσδιορίσει ως ημερομηνία της συντέλειας την Παρασκευή 13 Νοεμβρίου 2026. Η αφετηρία της, ωστόσο, δεν βρίσκεται στη θρησκεία ή στην προφητεία, αλλά σε μια επιστημονική δημοσίευση του 1960.
Τότε, ο Αυστριακός φυσικός Χάιντς φον Φέρστερ και δύο συνεργάτες του δημοσίευσαν στο επιστημονικό περιοδικό Science μια μελέτη βασισμένη στην εξέλιξη του παγκόσμιου πληθυσμού από το 400 π.Χ. έως το 1958. Παρατηρώντας ότι τα χρονικά διαστήματα που απαιτούνταν για τον διπλασιασμό του πληθυσμού γίνονταν διαρκώς μικρότερα, επιχείρησαν να προεκτείνουν μαθηματικά την τάση αυτή στο μέλλον.
Το αποτέλεσμα ήταν εντυπωσιακό: σύμφωνα με την εξίσωσή τους, ο πληθυσμός της Γης θα έφθανε τα 25 δισεκατομμύρια έως το 2020. Η πραγματικότητα διέψευσε θεαματικά την πρόβλεψη, καθώς ο παγκόσμιος πληθυσμός ήταν τότε περίπου 7,8 δισεκατομμύρια. Η εξίσωση, ωστόσο, κατέληγε σε ένα ακόμη πιο δυσοίωνο συμπέρασμα: στις 13 Νοεμβρίου 2026 η μαθηματική της περιγραφή θα οδηγούνταν σε άπειρη τιμή.
Οι επιστήμονες δεν επιχείρησαν να εξηγήσουν με ποιον τρόπο θα μπορούσε να επέλθει η καταστροφή. Δεν εξέτασαν αν η ανθρωπότητα θα εξαντλούσε τα τρόφιμα, την ενέργεια ή τον διαθέσιμο χώρο. Περιέγραψαν απλώς μια πληθυσμιακή αύξηση που, σύμφωνα με το μοντέλο τους, θα γινόταν μαθηματικά απεριόριστη. «Τα δισέγγονά μας δεν θα πεθάνουν από την πείνα», έγραψαν χαρακτηριστικά. «Θα συνθλιβούν μέχρι θανάτου».
Η δημοσίευση εμφανίστηκε σε μια περίοδο έντονης ανησυχίας για την πληθυσμιακή έκρηξη. Οι φόβοι αυτοί ενισχύθηκαν τα επόμενα χρόνια και αποτυπώθηκαν, μεταξύ άλλων, στο βιβλίο The Population Bomb, που κυκλοφόρησε το 1968, όπως αναφέρεται στο Popular Mechanics. Ο ίδιος ο φον Φέρστερ δήλωνε τότε στους New York Times ότι η εργασία του θα τροφοδοτούσε τη συζήτηση για το κατά πόσο είχε φθάσει η στιγμή να ληφθούν μέτρα ελέγχου της πληθυσμιακής αύξησης.
Χάιντς φον Φέρστερ
Ο υπερπληθυσμός που έγινε δημογραφικό έλλειμα
Δεν έλειψαν, πάντως, οι επικριτές. Μαθηματικοί και δημογράφοι χαρακτήρισαν την εξίσωση παράλογη, επισημαίνοντας ότι οδηγούσε σε ρυθμούς πληθυσμιακού διπλασιασμού ακόμη και μικρότερους από τους εννέα μήνες που απαιτούνται για τη γέννηση ενός παιδιού. Επιπλέον, η πληθυσμιακή εξέλιξη δεν είναι ενιαία σε ολόκληρο τον πλανήτη: επηρεάζεται από οικονομικούς, κοινωνικούς και δημογραφικούς παράγοντες που διαφέρουν σημαντικά μεταξύ χωρών και ηπείρων.
Παρά τις αδυναμίες της, η εξίσωση διατήρησε για αρκετές δεκαετίες μια αξιοσημείωτη προβλεπτική ακρίβεια. Όπως επισημαίνει ο ιστορικός Άλαν ΜακΊχερν του Western University στο Popular Mechanics, οι προβολές της ήταν καλύτερες από εκείνες πολλών δημογραφικών μοντέλων κατά τη δεκαετία του 1970 και του 1980.
Αυτό άλλαξε από τη δεκαετία του 1990 και μετά. Το 2000, η πρόβλεψη είχε ήδη αποκλίνει κατά περίπου ένα δισεκατομμύριο ανθρώπους από τις πραγματικές εκτιμήσεις. Σήμερα, ο παγκόσμιος ρυθμός γεννήσεων είναι περίπου ο μισός σε σχέση με το 1960.
Ο οικονομολόγος Ζέβιερ Μπίρκενσαλ του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στη Σάντα Μπάρμπαρα χαρακτηρίζει την αποτυχία της εξίσωσης προειδοποίηση για τους κινδύνους της μηχανικής προέκτασης ιστορικών τάσεων στο μέλλον. Όπως σημειώνει, αν θεωρούσαμε ότι η σημερινή ετήσια φυσική μείωση του πληθυσμού της Ιαπωνίας, κατά 0,77%, θα ίσχυε παγκοσμίως και επ’ αόριστον, θα καταλήγαμε σε μια νέα πρόβλεψη: ότι η Γη θα μείνει χωρίς ανθρώπους στις 5 Μαΐου 3108.
Προς το παρόν, λοιπόν, η 13η Νοεμβρίου 2026 δεν αποτελεί ημερομηνία κάποιας επιστημονικά τεκμηριωμένης καταστροφής. Είναι κυρίως μια υπενθύμιση ότι ακόμη και οι μαθηματικές εξισώσεις μπορούν να αποτύχουν όταν αγνοούν πόσο γρήγορα αλλάζουν οι κοινωνίες και οι συνθήκες που διαμορφώνουν την ανθρώπινη ζωή.
