Η περιοχή της Λουιζιάνα, ή αλλιώς Νέα Ισπανία, που πέρασε από την Ισπανία στη Γαλλία το 1800 και κατέληξε στις Ηνωμένες Πολιτείες μόλις τρία χρόνια αργότερα δεν ήταν απλώς μια τεράστια έκταση γης.
Η Γαλλία είχε παραχωρήσει τη Λουιζιάνα στην Ισπανία το 1762, μετά τον Επταετή Πόλεμο. Περίπου τέσσερις δεκαετίες αργότερα, ο Ναπολέων πέτυχε να την πάρει πίσω μέσω της Τρίτης Συνθήκης του Αγίου Ιλδεφόνσου (1800) και της Σύμβασης του Aranjuez (1801).
Η μετάβαση αυτή από την Ισπανία στη Γαλλία έχει ιδιαίτερη σημασία για να κατανοήσουμε και την αξία που απέδιδε ο Ναπολέων στη Λουιζιάνα. Για τη Μαδρίτη, η αποικία ήταν μια τεράστια αλλά δύσκολα διαχειρίσιμη περιφέρεια μιας ήδη εξασθενημένης αυτοκρατορίας. Για τον Ναπολέοντα, όμως, μπορούσε να αποτελέσει μέρος ενός πολύ πιο φιλόδοξου οικονομικού σχεδίου: τη βάση μιας ανανεωμένης γαλλικής παρουσίας στη Βόρεια Αμερική και, κυρίως, την ενδοχώρα που θα τροφοδοτούσε με αγροτικά προϊόντα τις γαλλικές κτήσεις της Καραϊβικής. Η Λουιζιάνα αποκτούσε έτσι αξία όχι μόνο για όσα παρήγαγε η ίδια, αλλά για τη θέση της μέσα σε ένα ευρύτερο αποικιακό και εμπορικό σύστημα.
Ήταν ένας τεράστιος χώρος με διαφορετικές οικονομικές δυνατότητες, από τις εύφορες περιοχές γύρω από τον Μισισιπή και τις φυτείες του Νότου έως τα δάση, τα ποτάμια, τα λιβάδια και τις εμπορικές οδούς που συνέδεαν το εσωτερικό της Βόρειας Αμερικής με τον Κόλπο του Μεξικού. Η έκταση των 828.000 τετραγωνικών μιλίων, περίπου 2,14 εκατ. τετραγωνικών χιλιομέτρων, ήταν τεράστια σε σχέση με τον πληθυσμό της. Το 1803 ζούσαν σε ολόκληρη την περιοχή περίπου 100.000 άνθρωποι, γεγονός που δείχνει ότι η μεγαλύτερη οικονομική της αξία βρισκόταν στο μελλοντικό και όχι στο άμεσα αξιοποιήσιμο δυναμικό της.
Για τη Γαλλία του Ναπολέοντα, η επιστροφή της Λουιζιάνα δεν αποτελούσε εξαρχής μια απλή επένδυση σε γη. Ο Ναπολέων επιδίωκε να ανασυστήσει μια γαλλική αποικιακή παρουσία στη Βόρεια Αμερική και την Καραϊβική. Η Λουιζιάνα θα μπορούσε να λειτουργήσει ως οικονομική ενδοχώρα ενός ευρύτερου γαλλικού συστήματος: να παρέχει πρώτες ύλες και αγροτικά προϊόντα στις γαλλικές και καραϊβικές αποικίες, να αποτελεί αγορά για γαλλικά βιομηχανικά προϊόντα και, κυρίως, να ελέγχει τη στρατηγική έξοδο του τεράστιου δικτύου του Μισισιπή προς τον Κόλπο του Μεξικού.
Η έπαρση της αστερόεσας και η υποστολή της τρικολόρ
Η Λουιζιάνα το 1800
Η ιδέα της «φυτείας» έχει πράγματι κεντρική θέση, αλλά η αποκαλούμενη «Λουιζιάνα» δεν ήταν το 1800 μια ενιαία, ήδη ανεπτυγμένη φυτεία. Η οικονομία της είχε εξελιχθεί σταδιακά από μια σχετικά περιθωριακή αποικία σε τμήμα της ατλαντικής οικονομίας. Μέχρι τα τέλη του 18ου αιώνα είχαν αναπτυχθεί φυτείες που παρήγαν για εξαγωγή καπνό, βαμβάκι, ζάχαρη και λουλάκι, ενώ η περιοχή παρήγαγε επίσης ξυλεία, γούνες, δέρματα και ψάρια. Η παραγωγή βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στην δουλοκτητική εργασία, ενώ η Νέα Ορλεάνη εξελισσόταν σε κέντρο εμπορίου για ολόκληρη την περιοχή.
Αυτό αποκτούσε ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν συνδεθεί με την Καραϊβική. Ο Ναπολέων ήθελε να ανακτήσει τον έλεγχο του Saint-Domingue, της γαλλικής αποικίας που αποτελούσε έναν από τους σημαντικότερους παραγωγούς ζάχαρης και άλλων τροπικών προϊόντων. Στο σχέδιό του, η Λουιζιάνα θα λειτουργούσε ως παραγωγική ενδοχώρα και «σιτοβολώνας» της γαλλικής αποικιακής αυτοκρατορίας, ενώ τα νησιά της Καραϊβικής θα αποτελούσαν το κέντρο των πιο κερδοφόρων τροπικών καλλιεργειών.
Το σχέδιο όμως αντιμετώπισε ένα θεμελιώδες πρόβλημα: η Γαλλία δεν μπορούσε να εξασφαλίσει τον έλεγχο του Saint-Domingue. Η Αϊτινή Επανάσταση και η καταστροφή της γαλλικής αποικιακής εξουσίας στην περιοχή υπονόμευσαν ολόκληρη την οικονομική και στρατηγική λογική του σχεδίου. Χωρίς έναν ασφαλή γαλλικό έλεγχο της Καραϊβικής, η Λουιζιάνα έχανε μέρος της αξίας της ως τροφοδότης μιας γαλλικής αποικιακής οικονομίας. Παράλληλα, η Γαλλία βρισκόταν σε πόλεμο με τη Βρετανία και ο Ναπολέων γνώριζε ότι θα ήταν εξαιρετικά δύσκολο να προστατεύσει μια τόσο τεράστια και αραιοκατοικημένη περιοχή απέναντι στη βρετανική ναυτική ισχύ.
Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, όμως, η ίδια περιοχή είχε εντελώς διαφορετική οικονομική σημασία. Το πρώτο και άμεσο ζήτημα ήταν η Νέα Ορλεάνη και ο Μισισιπής. Οι Αμερικανοί έποικοι που περνούσαν τα Απαλάχια είχαν αρχίσει να εγκαθίστανται μαζικά στα εδάφη δυτικά τους. Η γεωργική παραγωγή αυτών των περιοχών έπρεπε να μεταφερθεί σε μια μεγάλη πλωτή οδό και από εκεί στην παγκόσμια αγορά. Ο Μισισιπής ήταν η φυσική αρτηρία αυτής της οικονομίας και η Νέα Ορλεάνη η πύλη προς τη θάλασσα.
Η υπογραφή της παραχώρησης της Λουιζιάνα στη Νέα Ορλεάνη, από τοιχογραφία στο αμερικανικό Κογκρέσο
Η κρισιμότητα της Νέας Ορλεάνης
Αυτό εξηγεί γιατί ο Τόμας Τζέφερσον θεωρούσε τη Νέα Ορλεάνη τόσο κρίσιμη. Αρχικά οι Αμερικανοί διαπραγματευτές Ρόμπερτ Λίβινγκστον και Τζέιμς Μονρό είχαν εξουσιοδοτηθεί να δαπανήσουν έως και 10 εκατ. δολάρια για τη Νέα Ορλεάνη και τις Φλόριντες, όπως τις έλεγαν οι Ισπανοί. Όταν όμως η Γαλλία προσφέρθηκε να πουλήσει ολόκληρη τη Λουιζιάνα για 15 εκατ. δολάρια, οι Αμερικανοί αντιλήφθηκαν ότι μπορούσαν να αποκτήσουν πολύ περισσότερα από ένα λιμάνι.
Η συμφωνία των 15 εκατ. δολαρίων ήταν οικονομικά μεταμορφωτική επειδή η αγορά πρόσθεσε στις ΗΠΑ περίπου 530 εκατ. acres, δηλαδή 828.000 τετραγωνικά μίλια, ή 2,14 εκατ. km² (περίπου 16 φορές η έκταση της σημερινής Ελλάδας). Με άλλα λόγια, οι Ηνωμένες Πολιτείες περίπου διπλασίασαν την επικράτειά τους. Το ονομαστικό τίμημα αντιστοιχούσε σε περίπου 4 σεντς ανά acre. Δεδομένου ότι ένα acre είναι 4,05 στρέμματα, τελικά πλήρωσαν 1 σεντ το στρέμμα.
Η πραγματική οικονομική αξία, ωστόσο, δεν ήταν η έκταση από μόνη της. Ήταν το γεγονός ότι η αγορά έδινε στις ΗΠΑ τη δυνατότητα να αναπτύξουν έναν τεράστιο ενιαίο οικονομικό χώρο από τον Μισισιπή προς τα δυτικά. Νέα γεωργικά εδάφη μπορούσαν σταδιακά να καλλιεργηθούν, νέοι οικισμοί να δημιουργηθούν και νέες εμπορικές διαδρομές να συνδεθούν με τον Μισισιπή. Η γη λειτουργούσε έτσι ως βάση για μελλοντική παραγωγή, φορολογικά έσοδα, εμπόριο και πληθυσμιακή επέκταση.
Η εξέλιξη της Νέας Ορλεάνης μετά το 1803 δείχνει καθαρά αυτή τη δυναμική. Η πόλη μετατράπηκε σε βασικό εμπορικό κόμβο για την παραγωγή ολόκληρης της κοιλάδας του Μισισιπή. Βαμβάκι, ζάχαρη, καπνός, ξυλεία, κρέας, δημητριακά και άλλα προϊόντα κατέβαιναν μέσω των ποτάμιων δικτύων προς το λιμάνι και από εκεί στις διεθνείς αγορές. Τον 19ο αιώνα το βαμβάκι εξελίχθηκε σε κυρίαρχο εξαγωγικό προϊόν της περιοχής και η Νέα Ορλεάνη απέκτησε τεράστια σημασία ως εμπορικό και χρηματοοικονομικό κέντρο.
Έτσι, η Λουιζιάνα είχε δύο διαφορετικές οικονομικές όψεις. Για τη Γαλλία, η αξία της συνδεόταν με το σχέδιο μιας αναγεννημένης αποικιακής αυτοκρατορίας, με φυτείες, πρώτες ύλες, εμπόριο και κυρίως με τη σύνδεση της Βόρειας Αμερικής με την Καραϊβική. Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, η αξία ήταν πολύ ευρύτερη: πρόσβαση σε έναν ολόκληρο ηπειρωτικό οικονομικό χώρο, έλεγχο του Μισισιπή και της Νέας Ορλεάνης, επέκταση της γεωργικής παραγωγής και δυνατότητα δημιουργίας μιας τεράστιας εσωτερικής αγοράς.
Με αυτή την έννοια, η πώληση του 1803 ήταν πολύ περισσότερο από μια συναλλαγή γης. Για τον Ναπολέοντα, τα 15 εκατ. δολάρια ήταν ένας τρόπος να μετατρέψει ένα δύσκολα υπερασπίσιμο αποικιακό σχέδιο σε άμεσο οικονομικό και στρατιωτικό πόρο. Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, αντίθετα, αποτέλεσε την αγορά που δημιούργησε τις γεωγραφικές προϋποθέσεις για την επόμενη φάση της αμερικανικής οικονομικής επέκτασης. Η τεράστια αξία της Λουιζιάνα δεν βρισκόταν επομένως μόνο σε όσα παρήγαγε το 1803, αλλά κυρίως σε όσα επέτρεπε στις Ηνωμένες Πολιτείες να παράγουν, να εμπορεύονται και να αναπτύξουν τις επόμενες δεκαετίες.
