Ελλάδα και Κόμβοι Συνδεσιμότητας

Οι κόμβοι συνδεσιμότητας αποτέλεσαν ιστορικά τις βασικές αρτηρίες της παγκόσμιας οικονομίας. Εμπορικοί διάδρομοι και θαλάσσιες μεταφορές συνέβαλαν στη σταδιακή επέκταση και βαθμιαία ενοποίηση του κατακερματισμένου εμπορίου και υπήρξαν σημεία καμπής στην εξέλιξη της παγκοσμιοποίησης. Ετσι, με την ίδρυσή της το 1571, η Μανίλα αναδείχθηκε η πρώτη πόλη του κόσμου, επιτρέποντας τη σύνδεση της Αμερικής με την Ασία χωρίς να απαιτείται η διέλευση από την Ευρώπη. Ενώ αργότερα, το 1869, ανοίγει η Διώρυγα του Σουέζ ενώνοντας τη Μεσόγειο με τον Ινδικό Ωκεανό και μειώνοντας δραματικά τον χρόνο πλεύσης μεταξύ Ευρώπης και Ασίας. Είναι βέβαια αυτονόητο ότι πάντοτε υπήρχε ώσμωση ανάμεσα στα πολιτικά και οικονομικά συμφέροντα, όπως ο Ρωσοτουρκικός Πόλεμος (1768-1774) που αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα παραδείγματα όπου ο έλεγχος των θαλάσσιων στενών συνδέθηκε άμεσα με το διεθνές εμπόριο και την ισορροπία ισχύος στην Ευρώπη. Στη σημερινή εποχή της Μεγάλης Αβεβαιότητας οι κόμβοι συνδεσιμότητας εξελίσσονται σε κύριους παράγοντες οικονομικής και πολιτικής ισχύος.

Καθώς το διεθνές οικονομικό σύστημα βρίσκεται πλέον στη φάση της μετα-παγκοσμιοποίησης, όπου η γεωπολιτική επιστρέφει ανατρέποντας και αναδιαμορφώνοντας ισορροπίες δεκαετιών, οι οικονομικές εξαρτήσεις εργαλειοποιούνται και οι αγορές μετατρέπονται σε εμπόλεμες ζώνες. Πλέον γίνεται λόγος για την «υπερ-συνδεσιμότητα (hyper-connectivity) όπου οι οικονομικές και εμπορικές συναλλαγές δεν αποτελούν απλά συνδέσεις αλλά κρίσιμες εξαρτήσεις για την οικονομική ασφάλεια και ανθεκτικότητα ενός κράτους. Σήμερα οι εθνικές κυβερνήσεις και επιχειρήσεις ανταγωνίζονται για τον έλεγχο των κρίσιμων φυσικών και ψηφιακών υποδομών της παγκοσμιοποίησης (θαλάσσιες μεταφορές και λιμένες, καλώδια και αγωγοί). Και βέβαια, τα «σημεία συμφόρησης» (chokepoints) αναδεικνύονται σε κύρια σημεία ελέγχου που πολλαπλασιάζουν τη διαπραγματευτική ισχύ των κρατών.

Οπως εύστοχα έχει παρατηρηθεί, στο τρίγωνο που ορίζεται από την οικονομική αλληλεξάρτηση, την οικονομική ασφάλεια και τους γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς μπορούν κάθε φορά να συνδυαστούν μόνο οι δύο πλευρές του (Edward Fishman, Chokepoints: How the Global Economy Became a Weapon of War, 2025). Το πλέον χαρακτηριστικό παράδειγμα κόμβου συνδεσιμότητας που λειτουργεί ως κρίσιμο σημείο συμφόρησης είναι τα Στενά του Ορμούζ και ο ρόλος που διαδραματίζουν στον πόλεμο στη Μέση Ανατολή για την παγκόσμια ενεργειακή ασφάλεια. Πρόκειται για έναν θαλάσσιο διάδρομο μήκους ενενήντα ναυτικών μιλίων και πλάτους μόλις είκοσι τεσσάρων ναυτικών μιλίων στο στενότερο σημείο του, που προκαλεί ενεργειακή ασφυξία και οικονομική επιβάρυνση. Εχοντας, μόνο τους δύο πρώτους μήνες της σύγκρουσης, προκαλέσει οικονομικό κόστος που ξεπερνά τα σαράντα δισ. ευρώ.

Πρόσφατα μάλιστα το κλείσιμο των Στενών του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ λόγω των επιθέσεων από τους Χούθι, στέρησε τη δυνατότητα μεταφοράς του σαουδαραβικού αργού πετρελαίου παρακάμπτοντας τα Στενά του Ορμούζ και ενισχύοντας ακόμη περισσότερο τη σημασία τους. Στο διαμορφούμενο νέο διεθνές περιβάλλον η συνδεσιμότητα αποτελεί κρίσιμο παράγοντα ανθεκτικότητας, καθώς η οικονομική ασφάλεια μιας χώρας κρίνεται σε καθοριστικό βαθμό από το κατά πόσο αποτελεί μέρος κρίσιμων περιφερειακών και παγκόσμιων αλυσίδων αξίας και διασφαλίζει την ελεύθερη πρόσβαση στις διεθνείς αγορές. Με άλλα λόγια, σε ποιον βαθμό ανταποκρίνεται θετικά στο «τεστ της Σιγκαπούρης», σύμφωνα με το οποίο μία χώρα είναι ευημερούσα και ασφαλής, όχι παρά το γεγονός αλλά ακριβώς για αυτό, λόγω της συνδεσιμότητάς της.

Η κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη τα τελευταία χρόνια ακολουθεί μία πολύπλευρη στρατηγική ανάπτυξης δικτύων ενέργειας, μεταφορών, τηλεπικοινωνιών και logistics, ώστε να καταστεί στρατηγικός κόμβος συνδεσιμότητας στην ευρύτερη περιοχή της Μεσογείου και της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Ενδεικτικά αναφέρουμε ορισμένες βασικές πολιτικές και σημαντικά έργα και υποδομές που υλοποιούνται στον τομέα της ενέργειας: Πρώτον, τον Κάθετο Διάδρομο Φυσικού Αερίου. Πρόκειται για ένα κομβικό έργο που αλλάζει τον ενεργειακό χάρτη της Ευρώπης μεταφέροντας φυσικό αέριο από την Ελλάδα (τη Ρεβυθούσα ή την Αλεξανδρούπουλη – το πρώτο FSRU στην ευρύτερη περιοχή), μέσω της Βουλγαρίας, στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη έως τη Μολδαβία και την Ουκρανία. Δεύτερον, τον Διασυνδετήριο Αγωγό Ελλάδας – Βουλγαρίας (Interconnector Greece-Bulgaria – IGB), που ήδη λειτουργεί, αποτελώντας βασικό κομμάτι του Κάθετου Διαδρόμου αλλά και του TAP, δηλαδή του Διαδριατικού Αγωγού που μεταφέρει αζέρικο φυσικό αέριο από την Κασπία, μέσω Γεωργίας, Τουρκίας και Ελλάδας στη νότια Ιταλία και από εκεί στις ευρωπαϊκές αγορές. Τρίτον, την Ηλεκτρική Διασύνδεση Ελλάδας – Αιγύπτου (GRECY Interconnector).

Πρόκειται για ένα εμβληματικό έργο που θα μεταφέρει 100% καθαρή ενέργεια που θα παράγεται από ΑΠΕ στην Αίγυπτο στην Ελλάδα και θα συμβάλλει στον στόχο της πράσινης μετάβασης αλλά και της εξαγωγής της σε τρίτες χώρες. Τέταρτον, την Ηλεκτρική Διασύνδεση Ελλάδας – Κύπρου – Ισραήλ (Great Sea Interconnector). Εχουν ειπωθεί και γραφτεί πολλά για το έργο αυτό και είναι γεγονός ότι καταγράφονται καθυστερήσεις που σχετίζονται με τις οικονομοτεχνικές παραμέτρους του έργου και την είσοδο νέων επενδυτών. Εγώ θα πω μόνο ότι το έργο θα προχωρήσει καθώς η σημασία, η προστιθέμενη αξία και τα συγκριτικά πλεονεκτήματα αυτού του εμβληματικού έργου υπερβαίνουν κατά πολύ το μέγεθός του καθώς θα συμβάλει στην ενεργειακή ασφάλεια της ευρύτερης περιοχής και θα τερματίσει την ενεργειακή απομόνωση της Κύπρου. Αποτελεί δε ένα Εργο Κοινού Ενδιαφέροντος της Ευρωπαϊκής Ενωσης, μια ευρωπαϊκή προτεραιότητα για την οποία έχει δεσμευτεί το μεγαλύτερο ποσό για αντίστοιχο ευρωπαϊκό έργο.

Πέμπτον, τον Οικονομικό Διάδρομο Ινδίας – Μέσης Ανατολής – Ευρώπης (IMEC). Πρόκειται για ένα φιλόδοξο και στρατηγικής σημασίας έργο που σχεδιάζεται ως εναλλακτική διαδρομή στον, κινεζικής πρωτοβουλίας, Δρόμο του Μεταξιού (Belt and Road Initiative – BRI) και στο οποίο περιλαμβάνονται οι μεταφορές, οι τηλεπικοινωνίες και η διακίνηση ηλεκτρικής ενέργειας και πράσινου υδρογόνου. Εδώ η χώρα μας επιδιώκει να αποτελέσει θαλάσσιο διάδρομο και πύλη εισόδου στην Ευρώπη. Τα παραπάνω καθώς και ένας ικανός αριθμός συμπληρωματικών έργων στις πολυτροπικές μεταφορές, τα logistics και τις τηλεπικοινωνίες, αποτελούν βασικές πολιτικές επιλογές που, πέρα από τα απτά οικονομικά οφέλη, ισχυροποιούν την πολιτική παρουσία της Ελλάδας στην ευρύτερη περιοχή ως παράγοντα σταθερότητας και ανάπτυξης. Ο κ. Δημήτρης Σκάλκος είναι Γενικός Γραμματέας Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων και Εξωστρέφειας στο υπουργείο Εξωτερικών, πρόεδρος ΔΣ της Enterprise Greece.

ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ ΤΟ ΒΗΜΑ