Καύσιμα: Στενεύουν τα περιθώρια για μέτρα – Η μάχη στο Eurogroup

Η επιστολή του Κυριάκου Μητσοτάκη προς την Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν δεν έχει λάβει ακόμη επίσημη απάντηση, το πρώτο μήνυμα από τις Βρυξέλλες όμως έφτασε πριν αρχίσει η ουσιαστική διαπραγμάτευση. Η δήλωση της προέδρου της Κομισιόν ότι δεν πρέπει να υπάρξουν «οριζόντιες παροχές» δεν κλείνει θεσμικά την πόρτα στο ελληνικό αίτημα για πρόσθετη δημοσιονομική ευελιξία, περιγράφει όμως τα στενά όρια μέσα στα οποία είναι διατεθειμένη να κινηθεί η Επιτροπή και δεν αφήνει στην Αθήνα μεγάλα περιθώρια αισιοδοξίας για γενικευμένες επιδοτήσεις ή φορολογικές μειώσεις στα καύσιμα.

Το πρώτο τεστ θα πραγματοποιηθεί την Πέμπτη στο Eurogroup του Λουξεμβούργου, όπου η ενεργειακή κρίση και ο τρόπος με τον οποίο πρέπει να αντιδράσουν οι εθνικοί προϋπολογισμοί θα βρεθούν στο επίκεντρο της συζήτησης. Το ελληνικό αίτημα ενδέχεται να μην τεθεί ως αυτοτελές θέμα προς απόφαση, ωστόσο τις τελευταίες ημέρες βρίσκονται σε εξέλιξη τεχνικές επαφές και παρασκηνιακές διαβουλεύσεις με την Κομισιόν και κυβερνήσεις που αντιμετωπίζουν αντίστοιχες πιέσεις.

Ο στόχος της Αθήνας για τα καύσιμα

Στόχος της Αθήνας είναι να διαπιστώσει εάν μπορεί να σχηματιστεί μια κρίσιμη ομάδα κρατών που θα στηρίξει μια περιορισμένη, προσωρινή και κοινά συμφωνημένη εξαίρεση για την ενεργειακή κρίση. Η Ιταλία αποτελεί τον βασικό σύμμαχο, καθώς η Τζόρτζια Μελόνι έχει απευθύνει αντίστοιχο αίτημα στη φον ντερ Λάιεν, επιδιώκοντας μεγαλύτερα περιθώρια για την αντιμετώπιση του πληθωρισμού και του αυξημένου ενεργειακού κόστους. Μέχρι στιγμής, όμως, η πρωτοβουλία Αθήνας και Ρώμης δεν φαίνεται να έχει συγκεντρώσει την υποστήριξη που θα υποχρέωνε την Κομισιόν να μεταβάλει τη γραμμή της.

Η ελληνική διεκδίκηση

Η πρόταση του πρωθυπουργού κινείται σε δύο επίπεδα. Το πρώτο είναι να μπορούν προσωρινά μέτρα στήριξης νοικοκυριών και επιχειρήσεων, μέχρι ένα προκαθορισμένο όριο, να εξαιρούνται από τον δείκτη καθαρών δαπανών, βάσει του οποίου ελέγχεται πλέον η συμμόρφωση κάθε κράτους με το νέο ευρωπαϊκό δημοσιονομικό πλαίσιο.

Το δεύτερο είναι να επιτρέπεται στις κυβερνήσεις να αξιοποιούν τα πρόσθετα έσοδα ΦΠΑ που δημιουργεί η απρόβλεπτη αύξηση του γενικού επιπέδου των τιμών. Το συγκεκριμένο αίτημα δεν αφορά μείωση του ΦΠΑ ούτε αμφισβήτηση των εθνικών φορολογικών αρμοδιοτήτων. Αφορά τη δυνατότητα να μετατραπεί ένα μέρος των επιπλέον εσόδων σε μέτρα στήριξης, χωρίς η σχετική δαπάνη να θεωρηθεί υπέρβαση της συμφωνημένης οροφής.

Οι υψηλότερες τιμές αυξάνουν τις εισπράξεις από τον ΦΠΑ και βελτιώνουν το δημοσιονομικό αποτέλεσμα, δεν διευρύνουν όμως αυτομάτως τον επιτρεπόμενο ρυθμό αύξησης των καθαρών δαπανών. Έτσι, η κυβέρνηση μπορεί να διαθέτει ταμειακά τα επιπλέον χρήματα, αλλά να μην έχει τη δυνατότητα να τα επιστρέψει στα νοικοκυριά και στις επιχειρήσεις χωρίς να περιορίσει άλλες δαπάνες. Αυτό είναι το παράδοξο που επιχειρεί να άρει η επιστολή Μητσοτάκη, ζητώντας περισσότερο «χώρο αναπνοής» εντός των ευρωπαϊκών κανόνων.

Το μήνυμα πριν από τη διαπραγμάτευση

Η ομιλία της φον ντερ Λάιεν στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο δεν αποτέλεσε απάντηση επί της διαδικασίας, αλλά δύσκολα μπορεί να αποσυνδεθεί από τη διαπραγμάτευση που έχει ανοίξει. Η πρόεδρος της Επιτροπής αναγνώρισε το μέγεθος του προβλήματος, επισημαίνοντας ότι από τα τέλη Φεβρουαρίου οι τιμές του φυσικού αερίου έχουν αυξηθεί κατά 140%, το ντίζελ έχει διπλασιαστεί και η Ευρώπη έχει πληρώσει επιπλέον 100 δισ. ευρώ για εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα, χωρίς να αγοράσει μεγαλύτερες ποσότητες ενέργειας.

Ξεκαθάρισε, όμως, ότι η απάντηση δεν μπορεί να είναι γενικευμένες παροχές προς όλους, επειδή θα αύξαναν τη ζήτηση, θα ευνοούσαν περισσότερο τα υψηλότερα εισοδήματα και θα δημιουργούσαν τεράστιο δημοσιονομικό κόστος. Ως ευρωπαϊκό πρότυπο παρουσίασε τα ενεργειακά κουπόνια για οικογένειες χαμηλού εισοδήματος, δείχνοντας ότι η Κομισιόν αποδέχεται τη στήριξη, αλλά επιμένει σε αυστηρά κριτήρια και περιορισμένο αριθμό δικαιούχων.

Η ίδια γραμμή αποτυπώνεται και στο σημείωμα που έχει προετοιμάσει η Επιτροπή για τη συζήτηση της Πέμπτης. Από την έναρξη της νέας κρίσης, 25 κράτη-μέλη έχουν λάβει μέτρα συνολικού κόστους 17,9 δισ. ευρώ, με περισσότερα από τα δύο τρίτα της στήριξης να κατευθύνονται σε μη στοχευμένες παρεμβάσεις επί των τιμών. Η Κομισιόν θεωρεί ότι η επιλογή αυτή αυξάνει το δημοσιονομικό κόστος, αποδυναμώνει τα κίνητρα εξοικονόμησης ενέργειας και διατηρεί την εξάρτηση από τα εισαγόμενα καύσιμα.

Στην Αθήνα αντιλαμβάνονται ότι η αναφορά στο υψηλότερο κόστος δανεισμού των κρατών δεν ήταν τυχαία. Με τις αποδόσεις των ομολόγων κοντά σε υψηλά πολλών ετών, η Κομισιόν δεν θέλει να δώσει στις αγορές την εικόνα ότι το νέο Σύμφωνο Σταθερότητας αρχίζει να γεμίζει εξαιρέσεις μόλις δύο χρόνια μετά τη μεταρρύθμισή του. Στην ίδια κατεύθυνση πιέζει και το Ευρωπαϊκό Δημοσιονομικό Συμβούλιο, το οποίο έχει προειδοποιήσει ότι κάθε νέα μορφή ευελιξίας μπορεί να μοιάζει πολιτικά δικαιολογημένη, σωρευτικά όμως κινδυνεύει να υπονομεύσει την αξιοπιστία ολόκληρου του πλαισίου.

Η μάχη της Πέμπτης

Οι παρασκηνιακές επαφές επικεντρώνονται πλέον στο εάν μπορεί να βρεθεί μια ενδιάμεση λύση, η οποία δεν θα ισοδυναμεί με γενική χαλάρωση. Στο τραπέζι βρίσκονται η θέσπιση αυστηρού δημοσιονομικού πλαφόν, η περιορισμένη χρονική διάρκεια των μέτρων, η υποχρεωτική στόχευση σε χαμηλά εισοδήματα και συγκεκριμένους παραγωγικούς κλάδους, καθώς και η αυτόματη λήξη των παρεμβάσεων όταν οι τιμές της ενέργειας υποχωρήσουν κάτω από συμφωνημένα επίπεδα.

Το Eurogroup δεν αναμένεται να δώσει την Πέμπτη οριστική απάντηση στην επιστολή του πρωθυπουργού. Θα καταγράψει, όμως, τους συσχετισμούς και θα δείξει εάν υπάρχει έδαφος για συμβιβασμό πριν από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της 15ης και 16ης Οκτωβρίου. Χωρίς διεύρυνση της συμμαχίας πέρα από την Ελλάδα και την Ιταλία, δύσκολα οι Ευρωπαίοι ηγέτες θα ανατρέψουν τη γραμμή που χάραξε ήδη η πρόεδρος της Επιτροπής.

Η θέση του Κυριάκου Πιερρακάκη προσθέτει μια ιδιαίτερη διάσταση. Ως πρόεδρος του Eurogroup οφείλει να οργανώσει τη συζήτηση και να αναζητήσει κοινό τόπο ανάμεσα στους υπουργούς Οικονομικών, ενώ ως επικεφαλής του ελληνικού οικονομικού επιτελείου γνωρίζει ότι από την έκβασή της θα εξαρτηθούν τα περιθώρια της Αθήνας να χρηματοδοτήσει πρόσθετα μέτρα μέσα στον χειμώνα.