Κατά τη σύντομη διάρκεια της ύπαρξής της, η ευρωζώνη έχει ήδη αντιμετωπίσει αρκετές μακροοικονομικές διαταραχές, από την κρίση του δημόσιου χρέους έως την πανδημία του COVID και την έξαρση του πληθωρισμού. Αυτές οι διαταραχές έπληξαν τους πολίτες της ευρωζώνης με πολύ διαφορετικό τρόπο ανάλογα με τη χώρα και την κοινωνική ομάδα, με συνέπειες όσον αφορά στην κατανομή του πλούτου.
Το μερίδιο του καθαρού πλούτου που κατέχουν τα πλουσιότερα νοικοκυριά (το ανώτερο 10%) αυξήθηκε από 50,8% σε 52,6%, ενώ το μερίδιο του φτωχότερου μισού μειώθηκε από 6,0% σε 5,4%
Η ΕΚΤ, προκειμένου να ερμηνεύσει πώς εξελίχθηκε η κατανομή του πλούτου, χρησιμοποίησε ένα μοναδικό σύνολο δεδομένων, την Έρευνα του Ευρωσυστήματος για τα Οικονομικά και την Κατανάλωση των Νοικοκυριών (HFCS). Βασίζεται σε περίπου 90.000 συνεντεύξεις με νοικοκυριά, αντιπροσωπευτικές του πληθυσμού σε 22 χώρες, οι οποίες διεξάγονται περίπου κάθε τρία χρόνια.
Πώς μετρά η ΕΚΤ την ανισότητα
Η ανισότητα του πλούτου περιγράφει πόσο πλούσια ή φτωχά είναι ορισμένα νοικοκυριά σε σύγκριση με όλα τα άλλα, όχι σε απόλυτους όρους. Μια οικονομία θα μπορούσε να είναι ταυτόχρονα πολύ ισότιμη και φτωχή, αν όλα τα νοικοκυριά ήταν εξίσου άπορα. Η αξιολόγηση της εξέλιξης της ανισότητας του πλούτου δεν είναι πάντα απλή. Θα μπορούσε κανείς εύκολα να συμπεράνει ότι η ανισότητα έχει αυξηθεί, αν οι (σχετικά) πλούσιοι έχουν γίνει πλουσιότεροι και οι (σχετικά) φτωχοί φτωχότεροι. Τι θα γινόταν όμως αν, για παράδειγμα, οι φτωχοί είχαν γίνει φτωχότεροι, αλλά η μεσαία τάξη είχε πλησιάσει τα πλουσιότερα νοικοκυριά της οικονομίας;
Πολλοί διαφορετικοί δείκτες παρέχουν συνοπτικά μέτρα της ανισότητας. Η ΕΚΤ εξετάζει τέσσερις από αυτούς για να αξιολογήσει την εξέλιξη της ανισότητας του καθαρού πλούτου στη ζώνη του ευρώ. Ο πιο σημαντικός δείκτης είναι ο συντελεστής Gini. Κυμαίνεται μεταξύ του 0 σε μια απόλυτα ισότιμη κοινωνία (πλήρης ισότητα) και του 100, όταν ένα νοικοκυριό κατέχει όλο τον πλούτο και όλα τα άλλα δεν έχουν τίποτα (μέγιστη ανισότητα). Ένας υψηλότερος συντελεστής υποδηλώνει αυξημένη ανισότητα.
Αλλά αυτό οφείλεται στην αυξανόμενη συγκέντρωση πλούτου στα χέρια των πλουσίων; Ή οφείλεται στη μειωμένη ευημερία της μεσαίας τάξης; Ή μήπως είναι ένας συνδυασμός και των δύο; Σε αυτά τα ερωτήματα, ο συντελεστής Gini δεν παρέχει απαντήσεις.
Ως εκ τούτου, χρησιμοποιεί τους άλλους τρεις δείκτες, οι οποίοι παρέχουν περισσότερες πληροφορίες. Οι δείκτες αυτοί ταξινομούν όλα τα νοικοκυριά κατά αύξοντα επίπεδο καθαρού πλούτου και εστιάζουν στις ομάδες που ανήκουν σε ένα συγκεκριμένο εκατοστημόριο της ταξινομημένης κατανομής.
Οι διακυμάνσεις της ανισότητας στη ζώνη του ευρώ συνολικά
Τι μας δείχνουν, λοιπόν, οι τέσσερις δείκτες σχετικά με τη μεταβαλλόμενη κατανομή του πλούτου στη ζώνη του ευρώ;
Συνολικά, οι τέσσερις δείκτες δείχνουν ότι η ανισότητα αυξήθηκε σημαντικά στην αρχή, μεταξύ 2010 και 2014. Έκτοτε, η κατανομή του πλούτου επανήλθε σταδιακά στο αρχικό της επίπεδο για τη ζώνη του ευρώ (Πίνακας 1).
Ειδικότερα, ο συντελεστής Gini, αφού αυξήθηκε από 68,2 το 2010 σε 69,7 το 2014, παρουσίασε σταδιακή μείωση στη συνέχεια. Το 2023 μειώθηκε σε 68,5, τιμή κοντά σε εκείνη που καταγράφηκε το 2010. Αυτό μας δείχνει ότι, πράγματι, η ανισότητα αυξήθηκε, αλλά έχει μειωθεί τα τελευταία χρόνια.
Με βάση αυτή τη γενική παρατήρηση, οι λοιποί δείκτες δείχνουν ότι η αύξηση της ανισότητας μεταξύ 2010 και 2014 είναι αποτέλεσμα ομοιόμορφων μεταβολών σε όλα τα επίπεδα της κατανομής του πλούτου. Αυτό σημαίνει ότι η αύξηση της ανισότητας δεν οφείλεται ούτε στο γεγονός ότι οι φτωχοί έγιναν φτωχότεροι ούτε στο ότι οι πλούσιοι έγιναν πλουσιότεροι, όπως σημειώνει η ΕΚΤ.
Αντίθετα, και οι δύο ομάδες βελτίωσαν την οικονομική τους κατάσταση, αλλά σε διαφορετικό βαθμό. Πιο συγκεκριμένα, το μερίδιο του καθαρού πλούτου που κατέχουν τα πλουσιότερα νοικοκυριά (το ανώτερο 10%) αυξήθηκε από 50,8% σε 52,6%, ενώ το μερίδιο του φτωχότερου μισού μειώθηκε από 6,0% σε 5,4%. Επιπλέον, ένα νοικοκυριό που κατατάσσεται στο μέσο του 90ου εκατοστημορίου της κατανομής του πλούτου – με το 90% των υπολοίπων να είναι φτωχότερα και το 10% πλουσιότερα – πέρασε από το να κατέχει 4,7 φορές τον πλούτο του μεσαίου νοικοκυριού το 2010, σε 5 φορές το 2014.
Η μείωση της ανισότητας που καταγράφεται από τον δείκτη Gini από το 2014 έχει κατανεμηθεί πιο άνισα μεταξύ των νοικοκυριών. Μετά την κρίση του δημόσιου χρέους, το φτωχότερο μισό των συμμετεχόντων στην έρευνα ανέκτησε τη σχετική απώλειά του και κατείχε το 6,2% του συνολικού πλούτου το 2023, έναντι 6% το 2010.
Ωστόσο, τα σχετικά κέρδη στο κατώτατο τμήμα της κατανομής του καθαρού πλούτου δεν συνοδεύτηκαν από απώλειες στο ανώτατο τμήμα: το μερίδιο του καθαρού πλούτου που κατείχε το ανώτατο 10% των νοικοκυριών, αν και μειώθηκε από το υψηλότερο σημείο του 2014, το 2023 βρισκόταν ένα ολόκληρο εκατοστιαίο σημείο πάνω από το επίπεδο του 2010, στο 51,8%. Παράλληλα, ένα νοικοκυριό που κατατάσσεται στο 90ο εκατοστημόριο της κατανομής του πλούτου συνέχισε να κατέχει πέντε φορές τον πλούτο του μεσαίου νοικοκυριού το 2023, χωρίς αλλαγή σε σχέση με το 2014.
Αύξηση της ανισότητας – ιδίως στις χώρες που επλήγησαν περισσότερο από την κρίση
Ποιοι είναι οι παράγοντες που οδηγούν σε αυτές τις εξελίξεις; Η αύξηση της ανισότητας που καταγράφηκε μεταξύ 2010 και 2014 καλύπτει τα έτη της κρίσης του δημόσιου χρέους. Οι ανησυχίες των αγορών σχετικά με τη βιωσιμότητα του ελληνικού δημόσιου χρέους εντάθηκαν στις αρχές του 2010 και στη συνέχεια επεκτάθηκαν στην Ιρλανδία, την Πορτογαλία και, αργότερα, επίσης στην Ισπανία, την Κύπρο και την Ιταλία. Οι αποδόσεις των κρατικών ομολόγων αυξήθηκαν, ιδίως για αυτές τις χώρες. Αυτό παρεμπόδισε τη μετάδοση της νομισματικής πολιτικής και οδήγησε σε ύφεση στη ζώνη του ευρώ, συμπεριλαμβανομένης της πτώσης των τιμών των ακινήτων.
Η πτώση των τιμών των ακινήτων αποτέλεσε τον σημαντικότερο λόγο για την αύξηση της ανισότητας στον καθαρό πλούτο. Επλήγησαν περισσότερο οι οικογένειες που είχαν δανειστεί για να αγοράσουν το σπίτι τους, καθώς η αξία των ακινήτων τους μειώθηκε, ενώ το χρέος τους παρέμεινε αμετάβλητο. Οι ρευστές αποταμιεύσεις επίσης υπέστησαν πλήγμα από την κρίση, ιδιαίτερα για τα νοικοκυριά που βρίσκονται στο κατώτατο σημείο της κατανομής του πλούτου.
Αντίθετα, οι τιμές των μετοχών, οι οποίες κατέχονται κυρίως από πλουσιότερα νοικοκυριά, ανέκαμψαν αρκετά γρήγορα. Όλες αυτές οι επιπτώσεις συνέβαλαν στην αύξηση της ανισότητας που επισημαίνεται στον Πίνακα 1.
Αν και η ύφεση ήταν γενικευμένη σε ολόκληρη τηn ευρωζώνη, έγινε αισθητή ιδιαίτερα έντονα στις χώρες που επλήγησαν περισσότερο από την κρίση του δημόσιου χρέους. Δεδομένου ότι αυτές οι χώρες —η Κύπρος, η Ισπανία, η Ελλάδα, η Ιρλανδία, η Ιταλία και η Πορτογαλία— αντιμετώπισαν πιο επίμονη πτώση των τιμών των ακινήτων και των εισοδημάτων, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι παρουσίασαν επίσης μεγαλύτερη αύξηση της ανισότητας μεταξύ του 2010 και του 2014, σε σύγκριση με άλλες χώρες της ζώνης του ευρώ. Και οι τέσσερις δείκτες συμφωνούν σε αυτή την εκτίμηση, όπως επισημαίνεται στον Πίνακα 2.
Δείκτες ανισότητας του καθαρού πλούτου: Χώρες που επηρεάστηκαν περισσότερο από την κρίση του δημόσιου χρέους της περιόδου 2010-2013 σε σύγκριση με άλλες χώρες
Επιπλέον, η αύξηση αυτή ήταν πολύ πιο διαρκής στις χώρες που επλήγησαν περισσότερο από την κρίση. Εκεί, ο δείκτης Gini συνέχισε να αυξάνεται μέχρι το 2021, ενώ το 2023 παρέμενε ακόμη πάνω από τα επίπεδα του 2010 και του 2014. Αντίθετα, στις άλλες χώρες ο δείκτης Gini άρχισε γρήγορα να επιστρέφει στα προ-κρίσιμα επίπεδα και, το 2023, βρισκόταν 2,1 ποσοστιαίες μονάδες κάτω από το επίπεδο του 2010.
Ένας καθοριστικός παράγοντας αυτών των αντικρουόμενων εξελίξεων ήταν η αδυναμία των φτωχότερων νοικοκυριών στις χώρες που επλήγησαν περισσότερο από την κρίση να ανασυγκροτήσουν γρήγορα τα αποθεματικά τους. Ένας επιπλέον παράγοντας που προέκυψε από τα στοιχεία του HFCS ήταν η μείωση του ποσοστού ιδιοκατοίκησης στις χώρες που επλήγησαν περισσότερο, κάτι που ήταν ιδιαίτερα εμφανές στα νεότερα νοικοκυριά. Οι τιμές των κατοικιών ανέκαμψαν σταδιακά, κάτι που θα έπρεπε να είχε μειώσει την ανισότητα.
Ωστόσο, λόγω του χαμηλότερου ποσοστού ιδιοκτησίας κατοικιών, λιγότερα νοικοκυριά μπόρεσαν να επωφεληθούν από τις αυξήσεις των τιμών των κατοικιών μετά την κρίση. Και αυτό άσκησε μια επίμονη ανοδική πίεση στην ανισότητα του πλούτου. Συνολικά, η ανισότητα στις χώρες που επλήγησαν περισσότερο παρέμεινε σταθερή μετά το 2014.
Συνοψίζοντας, τα στοιχεία του HFCS επιβεβαιώνουν το επιχείρημα ότι η κρίση του δημόσιου χρέους δεν είχε συνέπειες μόνο για την ανισότητα στην ευρωζώνη, αλλά ιδιαίτερα για τις χώρες που επλήγησαν περισσότερο από την κρίση.
Η ανισότητα μειώνεται σταδιακά από το 2014 – αλλά όχι σε όλες τις χώρες
Μεταξύ 2014 και 2017, η οικονομική ανάκαμψη ανέτρεψε ορισμένους από τους παράγοντες που είχαν επηρεάσει αρνητικά τον καθαρό πλούτο πριν από το 2014. Όσον αφορά τη ζώνη του ευρώ, οι δείκτες ανισότητας επανήλθαν στα προ της κρίσης επίπεδα. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας του COVID το 2020, η ανισότητα στον πλούτο παρέμεινε σταθερή. Ένας λόγος για αυτό είναι η κρατική στήριξη προς τα ευάλωτα νοικοκυριά.
Οι εξελίξεις μεταξύ 2021 και 2023 επηρεάστηκαν σημαντικά από την προσωρινή έξαρση του πληθωρισμού. Αυτό επηρέασε τον πλούτο των νοικοκυριών μέσω τριών κύριων διαύλων. Πρώτον, αύξησε το κόστος διαβίωσης και ανάγκασε, ιδίως τα φτωχότερα νοικοκυριά, να αντλήσουν από τις αποταμιεύσεις τους. Τα φτωχότερα νοικοκυριά συνήθως δαπανούν μεγαλύτερο ποσοστό του εισοδήματός τους σε είδη πρώτης ανάγκης, όπως η ενέργεια, και τα ενεργειακά αγαθά παρουσίασαν τις μεγαλύτερες αυξήσεις τιμών.
Δεύτερον, η έξαρση του πληθωρισμού οδήγησε σε μείωση της πραγματικής αξίας των περιουσιακών στοιχείων. Αυτή η επίδραση ήταν ιδιαίτερα έντονη στις τραπεζικές καταθέσεις. Αν και η ονομαστική τους αξία παρέμεινε σταθερή, λόγω του πληθωρισμού το ίδιο χρηματικό ποσό αγόραζε λιγότερα αγαθά και υπηρεσίες. Έτσι, η πραγματική τους αξία μειώθηκε μόνιμα. Η πτώση της πραγματικής αξίας αφορούσε επίσης τις μετοχές και τα ακίνητα. Ως εκ τούτου, τα νοικοκυριά με μεγάλη περιουσία επηρεάστηκαν πιο αρνητικά από αυτή τη διαδρομή.
Τρίτον, ο πληθωρισμός μείωσε την πραγματική αξία του χρέους. Αυτός ο μηχανισμός ωφέλησε τα νοικοκυριά με μεγαλύτερο χρέος. Λαμβάνοντας επίσης υπόψη τα στοχευμένα δημοσιονομικά μέτρα που εφαρμόστηκαν σε πολλές χώρες, οι δύο τελευταίοι μηχανισμοί υπερίσχυσαν.
Τα νοικοκυριά με υψηλότερους δείκτες χρέους προς ενεργητικό, τα οποία τείνουν να είναι φτωχότερα από την άποψη του καθαρού πλούτου, υπέστησαν μικρότερες απώλειες ή ακόμη και οριακά κέρδη, μειώνοντας κάπως την ανισότητα.
Συμπαρασματικά, σύμφωνα με την ΕΚΤ, η κρίση του δημόσιου χρέους της περιόδου 2010–2013 οδήγησε σε σημαντική αύξηση της ανισότητας. Η αύξηση αυτή ήταν ιδιαίτερα έντονη και επίμονη στις χώρες που επλήγησαν σοβαρότερα από την κρίση, ανάμεσά τους και η Ελλάδα. Από τότε, η ανισότητα στη ζώνη του ευρώ έχει επανέλθει στα επίπεδα που παρατηρούνταν πριν από την κρίση του δημόσιου χρέους. Αυτή η πτωτική τάση συνεχίστηκε κατά τη διάρκεια της πανδημίας του COVID και της έξαρσης του πληθωρισμού. Ωστόσο, αν εξετάσουμε ξεχωριστά τις χώρες που επλήγησαν περισσότερο από την κρίση του δημόσιου χρέους, η εικόνα είναι διαφορετική. Εκεί, το επίπεδο της ανισότητας παραμένει υψηλό και σημαντικά πάνω από τα προ της κρίσης επίπεδα.
