Η πρόοδος των γυναικών στην εκπαίδευση, στην αγορά εργασίας και στη δημόσια ζωή είναι αναμφισβήτητη. Ωστόσο, η πρόοδος αυτή δεν έχει μετατραπεί ακόμη σε πλήρη χρηματοοικονομική ισότητα.
Το ευρύτερο gender gap – το έμφυλο χρηματοοικονομικό χάσμα δηλαδή – περιγράφει τις διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών στην απασχόληση, στις αμοιβές, στις ευκαιρίες εξέλιξης, στην πολιτική εκπροσώπηση και στην κατανομή της απλήρωτης εργασίας.
Το gender financial gap, δηλαδή το έμφυλο χρηματοοικονομικό χάσμα, αποτελεί τη χρηματοοικονομική διάσταση αυτής της ανισότητας. Περιλαμβάνει τις διαφορές στο εισόδημα, στην αποταμίευση, στις επενδύσεις, στη συσσώρευση περιουσίας, στις συντάξεις, στη χρηματοοικονομική γνώση, στην αυτοπεποίθηση και στην οικονομική αυτονομία.
Δεν πρόκειται για ένα μεμονωμένο χάσμα. Είναι μία αλυσίδα ανισοτήτων, η οποία αρχίζει συχνά από την παιδική ηλικία, διευρύνεται στην αγορά εργασίας και κορυφώνεται στη συνταξιοδότηση.
Christine Lagarde: η χρηματοοικονομική γνώση ως εργαλείο ελευθερίας
Η Christine Lagarde, Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, έχει αναδείξει το έμφυλο χρηματοοικονομικό χάσμα σε σημαντικό ζήτημα ευρωπαϊκής πολιτικής.
Η βασική της συμβολή είναι ότι δεν αντιμετωπίζει τον χρηματοοικονομικό αλφαβητισμό ως μία τεχνική γνώση γύρω από τις τράπεζες, τα επιτόκια και τις επενδύσεις. Τον συνδέει με την οικονομική ανεξαρτησία, τη δυνατότητα επιλογής και τον έλεγχο της προσωπικής ζωής.
Μια γυναίκα μπορεί να εργάζεται και να διαθέτει εισόδημα, αλλά να μην έχει πραγματική χρηματοοικονομική αυτονομία όταν δεν γνωρίζει την οικονομική κατάσταση του νοικοκυριού, δεν συμμετέχει στις επενδυτικές αποφάσεις ή δεν διαθέτει δικό της κεφάλαιο έκτακτης ανάγκης .
Η χρηματοοικονομική γνώση επηρεάζει κρίσιμες αποφάσεις: τη διαχείριση του εισοδήματος, την προστασία από τον πληθωρισμό, τη αποτελεσματική χρήση του δανεισμού, τη δημιουργία αποταμιεύσεων, την επιλογή επενδύσεων, και τον σχεδιασμό της συνταξιοδότησης.
Η Lagarde συνδέει επίσης το χάσμα γνώσεων με τη μεγαλύτερη χρηματοοικονομική ευαλωτότητα των γυναικών. Οι χαμηλότερες αμοιβές, η μερική απασχόληση, οι διακοπές στην επαγγελματική τους σταδιοδρομία και οι αυξημένες υποχρεώσεις φροντίδας περιορίζουν τη δυνατότητα αποταμίευσης και επένδυσης.
Επομένως, η χρηματοοικονομική εκπαίδευση δεν πρέπει να θεωρείται μία συμπληρωματική κοινωνική δράση. Αποτελεί πολιτική ισότητας, πρόληψης και ενδυνάμωσης.
Annamaria Lusardi: η επιστημονική απόδειξη του χάσματος
Αν η Lagarde ανέδειξε το ζήτημα σε θεσμικό επίπεδο, η Annamaria Lusardi συνέβαλε αποφασιστικά στην επιστημονική του τεκμηρίωση.
Οι διαχρονικές της έρευνές έδειξαν ότι οι γυναίκες σε πολλές χώρες εμφανίζουν χαμηλότερες επιδόσεις σε βασικές ερωτήσεις χρηματοοικονομικής γνώσης και επιλέγουν συχνότερα την απάντηση «δεν γνωρίζω».
Το στοιχείο αυτό αποκαλύπτει ότι το πρόβλημα δεν αφορά μόνο την αντικειμενική γνώση. Αφορά και τη χρηματοοικονομική αυτοπεποίθηση.
Μια γυναίκα μπορεί να έχει επαρκείς γνώσεις, αλλά να αμφιβάλλει περισσότερο για τις ικανότητές της. Αντίθετα, οι άνδρες εμφανίζουν συχνά μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση, ακόμη και όταν η πραγματική τους γνώση δεν είναι ανάλογη.
Η διαφορά αυτή επηρεάζει άμεσα τη συμπεριφορά. Η χαμηλή αυτοπεποίθηση μπορεί να οδηγήσει τις γυναίκες να αποφεύγουν τις επενδύσεις, να αφήνουν τις σημαντικές αποφάσεις στον σύντροφό τους, να διατηρούν υπερβολικά συντηρητικά χαρτοφυλάκια, ή να μην προετοιμάζονται επαρκώς για τη συνταξιοδότηση.
Η συμβολή της Lusardi είναι ιδιαίτερα σημαντική, επειδή έδειξε ότι ο χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός αποτελεί μορφή ανθρώπινου κεφαλαίου. Όπως η εκπαίδευση αυξάνει τις επαγγελματικές δυνατότητες, έτσι και η χρηματοοικονομική γνώση βελτιώνει την ικανότητα διαχείρισης των πόρων και περιορίζει τα δαπανηρά λάθη.
Ωστόσο, το χάσμα δεν πρέπει να αποδίδεται σε περιορισμένες ικανότητες των γυναικών. Αντίθετα, αντανακλά σε μεγάλο βαθμό τη διαφορετική κοινωνικοποίηση, τη μικρότερη έκθεση σε χρηματοοικονομικές αποφάσεις και την επίδραση των παραδοσιακών ρόλων μέσα στην οικογένεια.Η γνώση δημιουργεί συμμετοχή, αλλά και η συμμετοχή δημιουργεί γνώση.
Claudia Goldin: η συσσώρευση της ανισότητας
Η νομπελίστρια οικονομολόγος Claudia Goldin ( ) προσφέρει το απαραίτητο θεωρητικό υπόβαθρο για να κατανοήσουμε γιατί το χρηματοοικονομικό χάσμα διευρύνεται στη διάρκεια της ζωής.
Το έργο της δείχνει ότι οι ανισότητες δεν δημιουργούνται σε μία μόνο στιγμή. Προκύπτουν από τη λειτουργία της αγοράς εργασίας, τη μητρότητα, την άνιση κατανομή της φροντίδας και τις διακοπές της επαγγελματικής πορείας.
Η γέννηση των παιδιών αποτελεί συχνά κρίσιμο σημείο καμπής. Οι γυναίκες μειώνουν περισσότερο τις ώρες εργασίας τους, επιλέγουν συχνότερα τη μερική απασχόληση ή αποχωρούν προσωρινά από την αγορά εργασίας. Αυτό περιορίζει τις αποδοχές, τις ευκαιρίες εξέλιξης και τις ασφαλιστικές εισφορές τους.
Έτσι δημιουργείται μια διαδοχική αλυσίδα: μισθολογικό χάσμα → αποταμιευτικό χάσμα → επενδυτικό χάσμα → χάσμα πλούτου → συνταξιοδοτικό χάσμα.
Η διαδικασία ενισχύεται από τον χρόνο. Μικρότερες αποταμιεύσεις και χαμηλότερες επενδύσεις σε νεότερη ηλικία σημαίνουν απώλεια της δύναμης του ανατοκισμού. Μια σχετικά μικρή αρχική διαφορά μπορεί να μετατραπεί σε πολύ μεγάλη απόσταση έπειτα από τριάντα ή σαράντα χρόνια.
Οι βασικές διαστάσεις του gender financial gap
Πρώτη διάσταση είναι το εισοδηματικό χάσμα. Χωρίς επαρκές εισόδημα, η αποταμίευση και η επένδυση γίνονται δυσκολότερες. Δεύτερη είναι η απλήρωτη εργασία φροντίδας, η οποία περιορίζει τον διαθέσιμο χρόνο για αμειβόμενη εργασία, εκπαίδευση και επαγγελματική εξέλιξη. Τρίτη είναι το χάσμα χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού και αυτοπεποίθησης, το οποίο επηρεάζει τη συμμετοχή στις αποφάσεις και την επιλογή κατάλληλων χρηματοοικονομικών προϊόντων. Τέταρτη είναι το επενδυτικό χάσμα. Οι γυναίκες διατηρούν συχνότερα μεγαλύτερο μέρος των χρημάτων τους σε καταθέσεις και μετρητά. Η μικρότερη ανάληψη κινδύνου δεν είναι απαραίτητα λανθασμένη. Όταν όμως οδηγεί σε μακροχρόνια αποχή από τις επενδύσεις, δημιουργεί ένα σοβαρό χρηματοοικονομικό κόστος. Πέμπτη είναι το συνταξιοδοτικό χάσμα. Οι γυναίκες συνήθως ζουν περισσότερο, αλλά φθάνουν στη συνταξιοδότηση με μικρότερες συντάξεις και χαμηλότερο συσσωρευμένο πλούτο.
Τέλος, υπάρχει η διάσταση της χρηματοοικονομικής εξάρτησης και κακοποίησης. Ο έλεγχος του εισοδήματος, η απόκρυψη χρεών, ο αποκλεισμός από τραπεζικούς λογαριασμούς και η παρεμπόδιση της εργασίας αποτελούν μορφές χρηματοοικονομικής βίας.
Η εκπαίδευση είναι αναγκαία, αλλά δεν αρκεί
Το gender financial gap δεν αποτελεί ατομική αποτυχία των γυναικών ούτε μπορεί να εξαλειφθεί μόνο με μερικά σεμινάρια χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης.
Οι επιλογές επηρεάζονται από το εισόδημα, τον διαθέσιμο χρόνο, την οικογενειακή κατάσταση, την πρόσβαση σε υπηρεσίες φροντίδας και τις κοινωνικές προσδοκίες.
Χρειάζεται επομένως ένας συνδυασμός πολιτικών: ίση αμοιβή και επαγγελματικές ευκαιρίες, προσιτές υπηρεσίες φροντίδας για τα παιδιά, δικαιότερη κατανομή των οικογενειακών υποχρεώσεων, πρόσβαση σε αποταμιευτικά και επενδυτικά εργαλεία, και χρηματοοικονομική εκπαίδευση προσαρμοσμένη στις ανάγκες των γυναικών σε κάθε στάδιο της ζωής.
Από το χάσμα στη χρηματοοικονομική ελευθερία
Η Lagarde αναδεικνύει τη χρηματοοικονομική γνώση ως εργαλείο ισότητας και αυτονομίας. Η Lusardi αποδεικνύει ότι το χάσμα γνώσεων και αυτοπεποίθησης είναι πραγματικό και μετρήσιμο. Η Goldin εξηγεί πώς οι ανισότητες στην εργασία και στη φροντίδα συσσωρεύονται σε ολόκληρη τη ζωή.
Ο τελικός στόχος δεν είναι απλώς να αυξηθούν οι γνώσεις των γυναικών ούτε να γίνουν καλύτερες στην κατανάλωση χρηματοοικονομικών προϊόντων.
Είναι να μπορούν να συμμετέχουν ισότιμα στις αποφάσεις, να δημιουργούν δική τους περιουσία, να προετοιμάζονται για το μέλλον και να διαθέτουν την πραγματική δυνατότητα να επιλέγουν.
Η χρηματοοικονομική ισότητα αρχίζει από τη γνώση, ενισχύεται από την αυτοπεποίθηση και ολοκληρώνεται με την χρηματοοικονομική ανεξαρτησία.
H Αφροδίτη Σταθοπούλου, Υποψήφια Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου του Πειραιά Επιστημονική Συνεργάτις του Ινστιτούτου Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού
