Το 2026, σηματοδοτεί 25 χρόνια από την υιοθέτηση του ευρώ, ως νόμιμου χρήματος για 12 χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Ελλάδα εντάχθηκε στη ζώνη του ευρώ το 2000, δύο χρόνια αργότερα από τις άλλες 11 χώρες που εντάχθηκαν εξαρχής, αλλά αρκετά νωρίς ώστε να υιοθετήσει το ευρώ ως νομισματική μονάδα το 2001 και ως κυκλοφορούν νόμιμο χρήμα τον Ιανουάριο του 2002.
«Χθες, 1η Ιανουαρίου 2001, εισήχθη το ευρώ στην Ελλάδα. Η Ελλάδα έγινε έτσι το δωδέκατο κράτος μέλος της ΕΕ που υιοθέτησε το ενιαίο νόμισμα και το πρώτο που το έκανε από την έναρξη του Τρίτου Σταδίου της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης (ΟΝΕ) την 1η Ιανουαρίου 1999. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) χαιρετίζει αυτή την πρώτη διεύρυνση της ζώνης του ευρώ», έγραφε η ΕΚΤ μια ημέρα μετά την υιοθέτηση του ευρώ από την Ελλάδα.
Ως αποτέλεσμα της υιοθέτησης του ευρώ από την Ελλάδα, η Τράπεζα της Ελλάδος έγινε τότε πλήρες μέλος του Ευρωσυστήματος. Συγκεκριμένα, σύμφωνα με το Άρθρο 49 του Καταστατικού του Ευρωπαϊκού Συστήματος Κεντρικών Τραπεζών και της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (Καταστατικό του ΕΣΚΤ), η Τράπεζα της Ελλάδος κατέβαλε την ημέρα εκείνη το υπόλοιπο της συνεισφοράς της στο κεφάλαιο της ΕΚΤ, καθώς και το μερίδιό της στα αποθεματικά της ΕΚΤ. Σύμφωνα με το Άρθρο 49 του Καταστατικού του ΕΣΚΤ, η Τράπεζα της Ελλάδος μεταβίβασε επίσης στην ΕΚΤ τη συνεισφορά της στα συναλλαγματικά διαθέσιμα της ΕΚΤ.
Όταν η Ελλάδα εντάχθηκε στη ζώνη του ευρώ, την 1η Ιανουαρίου του 2001, η αμετάκλητη ισοτιμία μετατροπής της δραχμής σε ευρώ ορίστηκε σε: 1 ευρώ = 340,750 δραχμές. Η Τράπεζα της Ελλάδος έγινε μέλος του Ευρωσυστήματος, το οποίο αποτελείται από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) και τις εθνικές κεντρικές τράπεζες των χωρών που έχουν υιοθετήσει το ευρώ.
Εντός της χώρας, η Τράπεζα της Ελλάδος συνεργάστηκε με όλους τους αρμόδιους φορείς, τα Υπουργεία Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, την Ένωση Ελληνικών Τραπεζών και την ειδική επιτροπή (task force) GRECO που είχε συσταθεί στην ΕΚΤ, για την επιτυχή εισαγωγή του ευρώ.
TO BHMA 3/1/2001
Μεταβατική περίοδος στο ευρώ
Αμέσως μετά την υιοθέτηση του ενιαίου νομίσματος από την Ελλάδα, ακολούθησε μια μεταβατική περίοδος, κατά την οποία το ευρώ χρησιμοποιήθηκε μόνο σε λογιστική μορφή και η εγχώρια αγορά αποτελούσε μέρος της ενοποιημένης αγοράς της ζώνης του ευρώ. Η μεταβατική περίοδος έληξε την 31 Δεκεμβρίου 2001 με την εισαγωγή του ευρώ σε φυσική μορφή στην Ελλάδα ταυτόχρονα με τις άλλες 11 χώρες της Νομισματικής Ένωσης.
Η υιοθέτηση του ευρώ διέχυσε ένα κύμα αισιοδοξίας στην κοινωνία και στην αγορά. «Ο ευρώ(ν) αμειφθήσεται» γράφει χαρακτηριστικά στο πρωτοσέλιδο του ΤΟ ΒΗΜΑ, στις 3 Δεκεμβρίου, μετά την διήμερη πρωτοχρονιάτική αργία με υπότιτλο «Άφθονο και φθηνό χρήμα, συναλλαγματική σταθερότητα και χρηματιστηριακές επιλογές». Το θέμα καλύπτεται και σε άλλες πέντε σελίδες της εφημερίδας. Το ΒΗΜΑ της Κυριακής (7/1/2001) παρέχει επίσης ένα οδηγό με «Τα 44 + 2 κλειδιά της μετάβασης στο ευρώ».
Η νομισματική ευφορία ήταν διάχυτη για τον επόμενο χρόνο οπότε και κυκλοφόρησαν τα πρώτα κέρματα και χαρτονομίσματα του νέου χρήματος. Αλλά, τότε άρχισε να διαφαίνεται το ύπουλο υπόγειο ρεύμα της κερδοσκοπίας το οποίο σε συνδυασμό με έναν σχετικό οικονομικό αναλφαβητισμό, αλλά και μια αφελή αισιοδοξία, άρχισε να ροκανίζει περαιτέρω τα σαθρά δημοσιονομικά της χώρας.
Στις 31 Δεκεμβρίου 2001, η τυρόπιτα και το ματσάκι ο μαϊντανός αγοράζονταν με ένα κέρμα. Με ένα κέρμα αγοράζονταν και την 1/1/2002. Αλλά το ένα άξιζε 100 δραχμές και την επομένη το κέρμα άξιζε 340 και κάτι ψιλά. Μπορεί σε άλλα αγαθά ο πληθωρισμός να μην έφτασε το 340%, αλλά σταδιακά άρχισε να εκτινάσσεται.
Την Πρωτοχρονιά του 2002 ο εκλιπών πρωθυπουργός Κώστας Σημίτης φωτογραφιζόταν μπροστά σε ΑΤΜ κρατώντας χαμογελαστός τα πρώτα ευρώ, δίνοντας το σήμα να οδηγηθεί η δραχμή στο χρονοντούλαπο της Ιστορίας. Δίπλα του ο τότε διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδας, Λουκάς Παπαδήμος χειροκροτούσε.
Ο Σημίτης, στην ομιλία του, τότε, για την κυκλοφορία του ευρώ στη χώρα είπε ότι η εικόνα της Ελλάδας ως μια μικρής χώρας και ανασφαλούς τελειώνει και οι θυσίες του λαού πιάνουν τόπο. «Η επίτευξη των οικονομικών στόχων δεν είναι μια «λογιστική» κατάκτηση ή μία «στατιστική» επιτυχία, είναι μια κοινωνική κατάκτηση, έλεγε τότα ο Κώστας Σημίτης. Λίγα χρόνια αργότερα η Eurostat κατήγγειλε τα στατιστικά στοιχεία της Ελλάδας ως ψευδή.
Η απότομη μείωση των πραγματικών επιτοκίων και το αίσθημα ευφορίας που δημιουργήθηκε μετά την ένταξη στο ευρώ, οδήγησαν αρχικά σε σημαντική αύξηση των εγχώριων επενδύσεων καθώς και σε αύξηση της ιδιωτικής κατανάλωσης και μείωση της εθνικής αποταμίευσης. Το αποτέλεσμα της αύξησης των επενδύσεων και της μείωσης των αποταμιεύσεων ήταν αρχικά η μεγάλη αύξηση της εγχώριας συνολικής ζήτησης και του ρυθμού αύξησης του ΑΕΠ, η μείωση της ανεργίας, αλλά και η άνευ προηγουμένου διεύρυνση του ιδιωτικού χρέους και του ελλείμματος του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών. Η οικονομική ευφορία που δημιουργήθηκε τα πρώτα χρόνια μετά την ένταξη οφειλόταν σε μεγάλο βαθμό στην εύκολη πρόσβαση σε φθηνό διεθνή δανεισμό.
Πολλά παραμερίστηκαν από την ευφορία και την ανάταση που προκάλεσε η νίκη της Εθνικής στο Euro 2004 και τους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αθήνας, αλλά η σκληρή πραγματικότητα ερχόταν σαν τρένο με σπασμένα φρένα. Και περνώντας το «λεφτά υπάρχουν» φτάσαμε στην εξαγγελία Παπανδρέου από το Καστελλόριζο και στην εποχή των μνημονίων.
Ένταξη με ψευδή στοιχεία
Λόγω των βαθιά ριζωμένων διαρθρωτικών προβλημάτων της και των αδυναμιών της πολιτικής σύγκλισης, η Ελλάδα εντάχθηκε στην ευρωζώνη με ιδιαίτερα μεγάλες δημοσιονομικές ανισορροπίες και πολύ χαμηλή και επιδεινούμενη διεθνή ανταγωνιστικότητα. Προφανώς, η απόφαση ένταξης ελήφθη για πολιτικούς λόγους και όχι με βάση την αυστηρή ερμηνεία των οικονομικών κριτηρίων της Συνθήκης του Μάαστριχτ. Αυτό αποδείχθηκε καθοριστικό για την μετέπειτα πορεία της ελληνικής οικονομίας.
Η ένταξη στην ευρωζώνη πράγματι οδήγησε στην αντιμετώπιση του προβλήματος του υψηλού πληθωρισμού στην Ελλάδα, αλλά τελικά οδήγησε σε σημαντική επιδείνωση της απόδοσης της πραγματικής οικονομίας.
Δέκα χρόνια μετά την ένταξη της Ελλάδας στην ΟΝΕ, το εγχείρημα αποδείχθηκε σχεδόν πλήρης αποτυχία, έγραφαν το 2011 οι Έλληνες ερευνητές Γεώργιος Γαλανός, Άγγελος Κότιος και Γιώργος Παυλίδης στο έντυπο οικονομικών επιστημών Intereconomics, τονίζοντας ότι προφανώς, η χώρα εντάχθηκε στην ΟΝΕ απογοητευτικά απροετοίμαστη. Μετά την ένταξη στην ΟΝΕ, η Ελλάδα δεν κατάφερε να επιδιώξει τις απαραίτητες προσαρμογές. Η οικονομική της πολιτική ήταν ασυμβίβαστη με την οικονομική λογική και τους κανόνες του παιχνιδιού μιας νομισματικής ένωσης.
Η ΟΝΕ δεν οδήγησε από μόνη της στην ελληνική κρίση, γράφουν οι μελετητές. Παρ’ όλα αυτά, οι εποπτικές ρυθμίσεις σαφώς απέτυχαν. Επιπλέον, η εξέλιξη της κρίσης υποβοηθήθηκε από την εγγενή αδυναμία της ΟΝΕ στη διαχείριση ασύμμετρων διαταραχών και την απουσία μηχανισμών έγκαιρης προειδοποίησης και ταχείας παρέμβασης.
Ο πληθωρισμός στην Ελλάδα ήταν σταθερά περίπου 50% υψηλότερος από τον μέσο όρο της ευρωζώνης, γεγονός που έχει προκαλέσει σωρευτική αύξηση των ελληνικών τιμών κατά 32,8% κατά την περίοδο 1999-2007. Επίσης προκάλεσε μια συγκριτικά μεγάλη πραγματική ανατίμηση (15-20% ανάλογα με τον υπολογισμό που χρησιμοποιήθηκε) του ευρώ έναντι των άλλων εταίρων της ευρωζώνης. Έτσι, η Ελλάδα είχε βελτιώσει τη νομισματική της σταθερότητα σε σύγκριση με το παρελθόν, αλλά όχι σε σύγκριση με άλλες χώρες της ΟΝΕ, γεγονός που έχει επηρεάσει αρνητικά την ανταγωνιστικότητα των τιμών και το εξωτερικό εμπόριο. Το ΔΝΤ εκτιμούσε τότε ότι η απώλεια ανταγωνιστικότητας της ελληνικής οικονομίας μεταξύ 2001 – 2011 είχε ανέλθει στο 25%.
Η διεθνής κρίση του 2009 δεν επηρέασε άμεσα την Ελλάδα, αλλά τα απόνερα της συγκλόνισαν την ήδη ταλαιπωρημένη οικονομία. Για παράδειγμα, το 2007, ακόμη και πριν από την κρίση, η χώρα είχε έλλειμμα προϋπολογισμού 6,4% του ΑΕΠ και λόγο χρέους προς ΑΕΠ 105%. Το φθινόπωρο του 2008, η κατάσταση ξέφυγε από τον έλεγχο, με δραματική επιδείνωση το 2009, όταν το έλλειμμα του προϋπολογισμού εκτοξεύτηκε στο 15,4% του ΑΕΠ και το χρέος στο 126,8% του ΑΕΠ, αν και δεν υπήρχε περιθώριο για επεκτατική δημοσιονομική πολιτική.
Συνεχιζόμενος δανεισμός σε ευρώ, επιδείνωση των δημοσιονομικών
Παρ’ όλα αυτά, η χώρα συνέχισε να δανείζεται χρήματα με σχετικά ευνοϊκούς όρους. Στη συνέχεια, μια σειρά αρνητικών γεγονότων (αμείλικτες αρνητικές δηλώσεις για την οικονομική κατάσταση της χώρας, αναβλητικότητα της οικονομικής πολιτικής, επανειλημμένες υποβαθμίσεις της πιστοληπτικής ικανότητας της χώρας από τους οίκους αξιολόγησης κ.λπ.) οδήγησαν σε αύξηση των περιθωρίων δανεισμού, γεγονός που περιέπλεξε σημαντικά τη χρηματοδότηση του ελληνικού δημόσιου τομέα.
Την κατάσταση εκμεταλλεύτηκαν οι κερδοσκόποι σε τίτλους και συνάλλαγμα. Τέλος, στις 23 Απριλίου 2010, η χώρα υπέβαλε αίτημα για δημόσια χρηματοδότηση στο ΔΝΤ και στο Συμβούλιο της ΕΕ. Στις 2 Μαΐου 2010, ελήφθη η απόφαση να χορηγηθεί στην Ελλάδα δάνειο ύψους 110 δισεκατομμυρίων ευρώ (80 δισεκατομμύρια ευρώ από 15 χώρες της ΟΝΕ και 30 δισεκατομμύρια ευρώ από το ΔΝΤ).
Τα υπόλοιπα είναι λίγο-πολύ γνωστά. Τα προγράμματα προσαρμογής που εφαρμόστηκαν μετά το 2010 βασίστηκαν σχεδόν αποκλειστικά στη συρρίκνωση της συνολικής ζήτησης και οδήγησαν σε μια καταστροφική, βαθιά και παρατεταμένη οικονομική ύφεση, έγραψε σε μελέτη που δημοσίευσε το London School of Economics ο πρ. Υπουργός Οικονομίας και Οικονομικών Γιώργος Αλογοσκούφης, το 2022.
Εφαρμόστηκαν πολύ λίγες διαρθρωτικές και θεσμικές μεταρρυθμίσεις, οι οποίες θα μπορούσαν, με την πάροδο του χρόνου, να οδηγήσουν σε οικονομική ανάκαμψη βασισμένη στην αύξηση των εθνικών αποταμιεύσεων και επενδύσεων. Ως εκ τούτου, η ανάκαμψη μετά το 2017 ήταν ιδιαίτερα αδύναμη και σε καμία περίπτωση επαρκής για να αντισταθμίσει τις μεγάλες απώλειες της Μεγάλης Ύφεσης του 2010-2016.
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η μεγάλη ύφεση του 2010-2016, η οποία ήταν ο κύριος καθοριστικός παράγοντας των αρνητικών επιπτώσεων των εικοσιπέντε ετών συμμετοχής της ζώνης του ευρώ στην πραγματική οικονομία, προήλθε από τις επίμονες και μεγάλες μακροοικονομικές και δημοσιονομικές ανισορροπίες στην Ελλάδα πριν από το 2010, οι οποίες, όμως δεν αντιμετωπίστηκαν ούτε όταν έγιναν ορατές.
Αυτές δημιουργήθηκαν κυρίως τη δεκαετία του 1980 και παρέμειναν λόγω των σημαντικών αδυναμιών των προσπαθειών προσαρμογής που καταβλήθηκαν από τις αρχές της δεκαετίας του 1990. Ως αποτέλεσμα, η Ελλάδα εντάχθηκε στη ζώνη του ευρώ με σημαντικά διαρθρωτικά και δημοσιονομικά προβλήματα και ιδιαίτερα χαμηλή διεθνή ανταγωνιστικότητα.
