Μια ουσιαστική αναμόρφωση του τρόπου με τον οποίο οργανώνεται, εποπτεύεται και λειτουργεί η ακτοπλοϊκή αγορά, με πρώτο πεδίο παρέμβασης το θεσμικό πλαίσιο των δρομολογήσεων, εισηγείται η Επιτροπή Ανταγωνισμού στην Τελική Έκθεση της κλαδικής έρευνας για την ακτοπλοΐα. Η Έκθεση δεν προτείνει ένα συγκεκριμένο νέο νομοσχέδιο, αλλά χαράσσει οκτώ κατευθύνσεις πολιτικής που εκτείνονται από τους κανόνες δρομολόγησης και τις άγονες γραμμές έως τη λιμενική διακυβέρνηση, την πράσινη μετάβαση, την εποπτεία και την ποιότητα των υπηρεσιών.
Οι προτάσεις για την ακτοπλοΐα
Στην κορυφή των προτάσεων βρίσκεται η ενίσχυση της προβλεψιμότητας και της διαφάνειας στο πλαίσιο δρομολόγησης. Η Επιτροπή θεωρεί ότι οι κανόνες δεν αποτελούν απλώς διοικητικό πλαίσιο, αλλά επηρεάζουν άμεσα τις πραγματικές συνθήκες ανταγωνισμού, την είσοδο νέων παικτών και τη δυνατότητα των επιχειρήσεων να προχωρούν σε μακροχρόνιο σχεδιασμό. Προτείνει μεγαλύτερη σαφήνεια στους όρους δήλωσης, τροποποίησης, ανάκλησης και προσαρμογής δρομολογίων, ιδιαίτερα σε έναν κλάδο με υψηλό επενδυτικό και λειτουργικό κόστος και έντονη εποχικότητα.
Η κατεύθυνση είναι προς περισσότερο τυποποιημένες διαδικασίες: ισχυρότερη αιτιολόγηση των αλλαγών ή ανακλήσεων, συστηματική παρακολούθηση των μεταβολών μέσα στη δρομολογιακή περίοδο, δημοσιοποίηση συγκεντρωτικών στοιχείων και αποτελεσματικότερη επιβολή κυρώσεων όταν παραβιάζονται αδικαιολόγητα οι κανόνες.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η επισήμανση για την πρακτική κατά την οποία, σε περιπτώσεις τροποποίησης δρομολογίων, το Υπουργείο Ναυτιλίας καλεί ενδιαφερόμενες εταιρείες να προσαρμόσουν με συμφωνία τα δρομολόγιά τους. Η Επιτροπή επισημαίνει ότι η διαδικασία αυτή μπορεί να δημιουργήσει πεδίο επικοινωνίας μεταξύ ανταγωνιστών και παραπέμπει στις αποφάσεις 759/2021 και 793/2022 για πορθμειακές γραμμές, όπου είχαν διαπιστωθεί συμφωνίες καθορισμού τιμών και κατανομής αγορών.
Παρακολούθηση ανά γραμμή
Η δεύτερη παρέμβαση αφορά τη συστηματική παρακολούθηση των επιμέρους αγορών. Η Επιτροπή τονίζει ότι η ελληνική ακτοπλοΐα δεν αποτελεί ενιαία και ομοιογενή αγορά: διαφορετικές συνθήκες επικρατούν στις τουριστικές γραμμές αιχμής, στις πορθμειακές συνδέσεις, στα μικρά νησιά και στις γραμμές που λειτουργούν όλο τον χρόνο.
Προτείνεται επομένως η δημιουργία δεικτών που θα παρακολουθούν ανά γραμμή και χρονική περίοδο τη ζήτηση, τη συχνότητα δρομολογίων, τη χωρητικότητα, τον αριθμό των παρόχων, τον τύπο των πλοίων, τις τιμές, τις ακυρώσεις και τις καθυστερήσεις. Η λογική είναι να μπορεί η Πολιτεία να εντοπίζει έγκαιρα μεταβολές στην ένταση του ανταγωνισμού και στην ποιότητα της εξυπηρέτησης.
Αλλαγές στη διοίκηση των λιμανιών
Η τρίτη κατεύθυνση αφορά την αναβάθμιση των λιμενικών υποδομών αλλά και τη λιμενική διακυβέρνηση. Η Επιτροπή αντιμετωπίζει τα λιμάνια ως κρίσιμο παραγωγικό πόρο και θεωρεί ότι προβλήματα χωρητικότητας, τεχνικής επάρκειας ή διοικητικής οργάνωσης μπορούν να λειτουργήσουν ως φραγμός για νέες υπηρεσίες και νέους παρόχους.
Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι τίθεται θέμα μείωσης του κατακερματισμού των φορέων διοίκησης και εποπτείας των λιμένων. Η Έκθεση προτείνει να εξεταστεί η δημιουργία ισχυρότερων φορέων, με επαρκές μέγεθος, προσωπικό και τεχνογνωσία, σημειώνοντας ότι υφιστάμενα Λιμενικά Ταμεία ενδέχεται να μην διαθέτουν τις δυνατότητες που απαιτούνται για τη συντήρηση και ανάπτυξη των υποδομών τους.
Νέα λογική για τις άγονες γραμμές
Η τέταρτη παρέμβαση αφορά τις συμβάσεις δημόσιας υπηρεσίας. Η Επιτροπή θεωρεί ότι οι άγονες και χαμηλής ζήτησης γραμμές είναι αναγκαίες για τη συνδεσιμότητα και την κοινωνική συνοχή, ζητεί όμως πιο αντικειμενικό σχεδιασμό και αξιολόγηση.
Οι συμβάσεις δεν θα πρέπει να κρίνονται μόνο από το κόστος, αλλά και από τη συχνότητα, την αξιοπιστία, την καταλληλότητα των ωραρίων, τη δυνατότητα μεταφοράς οχημάτων και φορτίων και την πραγματική εξυπηρέτηση των κατοίκων. Η Έκθεση προτείνει ακόμη να εξεταστεί η αξιοποίησή τους ως εργαλείου για την επίτευξη περιβαλλοντικών στόχων και την ανανέωση του στόλου, κατά το νορβηγικό πρότυπο.
Ισχυρότερη εποπτεία και περισσότερα δεδομένα
Η πέμπτη παρέμβαση αφορά την ενίσχυση της εποπτικής δυνατότητας. Η Επιτροπή θεωρεί ότι η έλλειψη αξιόπιστων και συγκρίσιμων δεδομένων αποτελεί ουσιαστική αδυναμία της αγοράς και δυσχεραίνει τόσο την παρακολούθηση του ανταγωνισμού όσο και τον σχεδιασμό πολιτικής.
Προτείνεται οργανωμένο πλαίσιο συλλογής στοιχείων για τη ζήτηση ανά γραμμή, τη χωρητικότητα, τα εκτελεσθέντα δρομολόγια, τις ακυρώσεις, τις καθυστερήσεις, τις τιμές, την ποιότητα υπηρεσίας, τα χαρακτηριστικά του στόλου και τις δυνατότητες των λιμένων. Χωρίς επαρκή πληροφοριακή βάση, επισημαίνει η Επιτροπή, η αξιολόγηση της αγοράς παραμένει αποσπασματική.
Στόλος, χρηματοδότηση και πράσινη μετάβαση
Η έκτη κατεύθυνση αφορά τη δημιουργία σταθερού πλαισίου για την πράσινη μετάβαση και την ανανέωση του στόλου. Η Επιτροπή επισημαίνει ότι οι αυξημένες επενδυτικές ανάγκες μπορεί να διευρύνουν τις διαφορές μεταξύ μεγάλων και μικρότερων εταιρειών, καθώς η πρόσβαση σε χρηματοδότηση δεν είναι ίδια για όλους.
Ζητείται μακροχρόνιος σχεδιασμός, κατάλληλα χρηματοδοτικά εργαλεία και ταυτόχρονη προσαρμογή των λιμένων. Η ανανέωση των πλοίων, σύμφωνα με την Έκθεση, δεν μπορεί να αποδώσει χωρίς υποδομές ηλεκτροδότησης ή εναλλακτικών καυσίμων. Έτσι, η πράσινη μετάβαση αντιμετωπίζεται ως ενιαία πολιτική στόλου–λιμένων–χρηματοδότησης.
Η ποιότητα γίνεται μέτρο του ανταγωνισμού
Η έβδομη παρέμβαση φέρνει στο προσκήνιο την ποιότητα της υπηρεσίας και την εμπειρία του επιβάτη. Η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι η αγορά δεν πρέπει να αξιολογείται αποκλειστικά με βάση τις τιμές των εισιτηρίων.
Συχνότητα δρομολογίων, αξιοπιστία, χρόνος ταξιδιού, ωράρια, δυνατότητα μεταφοράς οχημάτων και πραγματική πρόσβαση στις υπηρεσίες αποτελούν επίσης ουσιώδη στοιχεία. Αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα στις γραμμές που εξυπηρετούν μικρά νησιά και μόνιμους κατοίκους, όπου η αξιοπιστία και η συχνότητα αποτελούν κοινωνική ανάγκη και όχι απλώς εμπορικό χαρακτηριστικό.
Ενιαία στρατηγική αντί αποσπασματικών μέτρων
Η όγδοη και τελευταία κατεύθυνση είναι ίσως η πιο οριζόντια: η Επιτροπή ζητεί μια συνεκτική στρατηγική για την ακτοπλοΐα ως ενιαίο σύστημα. Δρομολόγηση, άγονες γραμμές, λιμάνια, στόλος, τιμές, ποιότητα, δεδομένα και πράσινη μετάβαση δεν μπορούν, σύμφωνα με την Έκθεση, να αντιμετωπίζονται ως ανεξάρτητα ζητήματα.
Οι αποσπασματικές παρεμβάσεις σε ένα μόνο επίπεδο εκτιμάται ότι θα έχουν περιορισμένη αποτελεσματικότητα εάν δεν συνδέονται με τον συνολικό σχεδιασμό του δικτύου. Απαιτείται συνεπώς συντονισμός θεσμικού πλαισίου, λιμενικών υποδομών, δημόσιας υπηρεσίας, χρηματοδότησης και εποπτείας, είναι το μήνυμα της Επιτροπής.
