Η Ευρώπη χάνει το τρένο της φαρμακευτικής καινοτομίας

Η Ευρώπη έχει συνηθίσει να συζητά την ανάπτυξή της με όρους δημοσιονομικής πειθαρχίας, ενεργειακού κόστους και εμπορικών ανισορροπιών. Ωστόσο, η βαθύτερη πρόκληση της επόμενης δεκαετίας βρίσκεται στην ικανότητά της Ευρώπης να παράγει, να χρηματοδοτεί και να εμπορευματοποιεί καινοτομία.

Η συζήτηση αυτή δεν είναι θεωρητική. Αφορά ήδη έναν από τους πιο κρίσιμους κλάδους του μέλλοντος, τις βιοεπιστήμες, τη φαρμακοβιομηχανία και τη βιοτεχνολογία. Πρόκειται για έναν τομέα όπου η επιστημονική γνώση μεταφράζεται σε βιομηχανική παραγωγή, εξαγωγές, ποιοτικές θέσεις εργασίας, πνευματική ιδιοκτησία και γεωοικονομική ισχύ.

Η Ευρώπη παραμένει ισχυρή στον χάρτη της υγείας, με κορυφαίες εταιρείες, σημαντική ερευνητική βάση και υψηλού επιπέδου επιστημονικό δυναμικό. Η πρόκληση πλέον δεν είναι μόνο να παράγει καινοτομία, αλλά να διατηρήσει τις συνθήκες ώστε αυτή η καινοτομία να χρηματοδοτείται, να αναπτύσσεται και να μετατρέπεται σε παγκόσμια φαρμακευτική επιτυχία εντός Ευρώπης.

Αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημα που ανέδειξε και η έκθεση Ντράγκι για την ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα: η Ευρώπη δεν μπορεί πλέον να στηρίζεται στους παράγοντες που στήριξαν την ανάπτυξή της στο παρελθόν, ενώ η χαμηλή παραγωγικότητα, οι δημογραφικές πιέσεις, το υψηλό κόστος ενέργειας και ο διεθνής ανταγωνισμός απειλούν τη μακροπρόθεσμη ευημερία της.

Το πρόβλημα δεν είναι η ποιότητα, είναι το οικοσύστημα

Η Ευρώπη δεν στερείται επιστημονικής γνώσης, πανεπιστημίων ή κορυφαίων εταιρειών στον χώρο της υγείας. Παραμένει ισχυρή στην ογκολογία, τα καρδιαγγειακά νοσήματα, τον διαβήτη, τη διαγνωστική τεχνολογία και τις προηγμένες ιατρικές συσκευές. Η πραγματική πρόκληση βρίσκεται στη δυνατότητα να μετατρέψει την έρευνα σε επιχειρηματική και φαρμακευτική επιτυχία. Σε αντίθεση με τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου πανεπιστήμια, venture capitals, κεφαλαιαγορές, βιοτεχνολογικές εταιρείες και μεγάλοι φαρμακευτικοί όμιλοι λειτουργούν μέσα σε ένα βαθύ και ενοποιημένο οικοσύστημα, η Ευρώπη συχνά σκοντάφτει σε κατακερματισμένες αγορές, σύνθετες ρυθμιστικές διαδικασίες και περιορισμένη πρόσβαση σε μεγάλα επενδυτικά κεφάλαια. Έτσι, πολλές καινοτόμες ιδέες γεννιούνται στην Ευρώπη, αλλά βρίσκουν αλλού τις συνθήκες για να αναπτυχθούν και να αποκτήσουν παγκόσμια κλίμακα.

Η φαρμακευτική καινοτομία είναι αναπτυξιακή πολιτική

Η φαρμακευτική καινοτομία δεν είναι απλώς επιστημονικό επίτευγμα. Είναι αναπτυξιακή πολιτική. Η δημιουργία ενός νέου φαρμάκου απαιτεί χρόνια έρευνας, υψηλό ρίσκο και τεράστιες κεφαλαιακές ανάγκες. Η Ευρώπη εξακολουθεί να επενδύει σημαντικά στον κλάδο, με περίπου 55 δισ. ευρώ σε R&D το 2024 και σχεδόν 950.000 εργαζομένους στη φαρμακοβιομηχανία. Ωστόσο, το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι μόνο πόσα επενδύονται, αλλά πόσο γρήγορα και αποτελεσματικά η έρευνα μετατρέπεται σε διεθνώς ανταγωνιστικά προϊόντα.

Εδώ αναδεικνύεται η ευρωπαϊκή πρόκληση. Την τελευταία δεκαετία, η Κίνα αύξησε τις φαρμακευτικές δαπάνες R&D με ταχύτερο ρυθμό από την Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες, μεταβαίνοντας από τον ρόλο του παραγωγού χαμηλού κόστους σε εκείνον του ανερχόμενου κέντρου φαρμακευτικής καινοτομίας. Η εξέλιξη αυτή δείχνει ότι ο ανταγωνισμός δεν αφορά πλέον μόνο την παραγωγή, αλλά και το ποιος θα καθορίσει την επόμενη γενιά θεραπειών.

Η νέα γεωγραφία της καινοτομίας

Η παγκόσμια φαρμακευτική καινοτομία αλλάζει γεωγραφία. Οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να προηγούνται, χάρη στις βαθιές κεφαλαιαγορές, τα venture capitals και την ικανότητα γρήγορης εμπορικής κλιμάκωσης. Η Κίνα, από την πλευρά της, επενδύει επιθετικά στις βιοεπιστήμες, στην τεχνητή νοημοσύνη και στην ανάπτυξη νέων φαρμάκων, διεκδικώντας πλέον θέση στην πρώτη γραμμή της καινοτομίας.

Η Ευρώπη παραμένει ισχυρή στην έρευνα, αλλά βρίσκεται ανάμεσα σε δύο συστήματα που κινούνται ταχύτερα. Το αμερικανικό, που μετατρέπει την επιστήμη σε αγορά, και το κινεζικό, που τη στηρίζει μέσα από συντονισμένη βιομηχανική στρατηγική. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η Ευρώπη θα καταφέρει να μετατρέψει τη γνώση της σε βιομηχανική ισχύ ή αν θα περιοριστεί στον ρόλο του παραγωγού έρευνας που αξιοποιείται αλλού.

Η τεχνητή νοημοσύνη ως πολλαπλασιαστής ισχύος

Η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι απλώς ένα νέο εργαλείο για τη φαρμακοβιομηχανία. Είναι πολλαπλασιαστής ισχύος. Μπορεί να επιταχύνει την ανακάλυψη φαρμάκων, να βελτιώσει τον σχεδιασμό κλινικών δοκιμών και να αξιοποιήσει δεδομένα που μέχρι πρόσφατα ήταν δύσκολο να μετατραπούν σε θεραπευτική γνώση.

Για την Ευρώπη, το διακύβευμα είναι σαφές ότι αν δεν συνδέσει αποτελεσματικά την επιστημονική της βάση με κεφάλαια, δεδομένα και τεχνολογικές υποδομές, κινδυνεύει να χάσει όχι μόνο ένα βιομηχανικό κύμα, αλλά το σημείο όπου θα διαμορφωθεί η επόμενη γενιά φαρμακευτικής ισχύος.

Το ευρωπαϊκό επενδυτικό κενό

Η ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα δεν θα κριθεί μόνο από την ποιότητα της έρευνας, αλλά από την ικανότητα χρηματοδότησης της ανάπτυξής της. Η έκθεση Draghi εκτιμά ότι η Ευρώπη χρειάζεται πρόσθετες ετήσιες επενδύσεις 750 έως 800 δισ. ευρώ για να επανέλθει σε τροχιά βιώσιμης ανάπτυξης, και αυτή η ανάγκη είναι ιδιαίτερα κρίσιμη για τις βιοεπιστήμες.

Η φαρμακευτική καινοτομία απαιτεί κεφάλαια υπομονής, χρηματοδότηση αρχικών σταδίων, βαθιές αγορές για scale-ups, πρόσβαση σε δεδομένα υγείας και σταθερό ρυθμιστικό περιβάλλον. Η Ευρώπη συχνά παράγει ισχυρή επιστήμη, αλλά δυσκολεύεται να τη μετατρέψει σε εταιρείες με παγκόσμια κλίμακα. Έτσι, πολλές βιοτεχνολογικές επιχειρήσεις ξεκινούν στην Ευρώπη, αλλά αναζητούν στις Ηνωμένες Πολιτείες τα μεγαλύτερα κεφάλαια, τις χρηματιστηριακές αγορές και τις υποδομές που χρειάζονται για να αναπτυχθούν.

Αυτό δεν είναι απλώς απώλεια επιχειρήσεων. Είναι απώλεια παραγωγικότητας, εξειδικευμένων θέσεων εργασίας, φορολογικής βάσης και τεχνολογικής αυτονομίας.

Τι πρέπει να αλλάξει

Αν η Ευρώπη θέλει να παραμείνει μια σταθερή δύναμη στη φαρμακευτική καινοτομία, χρειάζεται κάτι περισσότερο από καλή έρευνα. Χρειάζεται ένα οικοσύστημα που θα μπορεί να χρηματοδοτεί, να προστατεύει και να αναπτύσσει τις νέες ιδέες σε παγκόσμια κλίμακα. Αυτό σημαίνει βαθύτερες κεφαλαιαγορές για τις βιοτεχνολογικές εταιρείες, πιο απλό και προβλέψιμο ρυθμιστικό πλαίσιο, ευρωπαϊκή στρατηγική για τα δεδομένα υγείας και σταθερά κίνητρα για πνευματική ιδιοκτησία και επενδύσεις R&D.

Στη φαρμακοβιομηχανία, η προβλεψιμότητα δεν είναι προνόμιο. Είναι ο όρος που επιτρέπει στο κεφάλαιο να αναλάβει τον κίνδυνο θεραπειών που μπορεί να χρειαστούν δέκα ή περισσότερα χρόνια μέχρι να φτάσουν στον ασθενή.

Ανάπτυξη ή διαχείριση παρακμής

Η Ευρώπη δεν μπορεί να αντιμετωπίζει την ανταγωνιστικότητα μόνο με άμυνα. Η προστασία της παραγωγής, η μείωση εξαρτήσεων και ο έλεγχος του κόστους είναι αναγκαία, αλλά δεν αρκούν. Η πραγματική ισχύς βρίσκεται στη δημιουργία νέας αξίας.

Στην υγεία, αυτή η αξία θα προκύψει από τη βιοτεχνολογία, τα καινοτόμα φάρμακα, την εξατομικευμένη ιατρική, την τεχνητή νοημοσύνη και τα δεδομένα. Η Ευρώπη έχει ακόμη επιστήμη, εταιρείες και ερευνητική βάση. Αυτό που χρειάζεται είναι ταχύτητα, κεφάλαια και επενδυτική φιλοδοξία.

Η επόμενη μάχη δεν θα κριθεί στο ποιος παράγει τις καλύτερες ιδέες, αλλά στο ποιος μπορεί να τις μετατρέψει σε βιομηχανική ισχύ. Αν η Ευρώπη δεν καλύψει αυτό το κενό, δεν θα χάσει απλώς μερίδιο αγοράς. Θα χάσει την ικανότητα να ορίζει το δικό της αναπτυξιακό μέλλον.

*Σωτήριος Γεωργούλας, Οικονομολόγος Υποψήφιος Διδάκτωρ ΕΚΠΑ