Στρατηγική για τη Βιομηχανία: Η επόμενη μέρα

Από τις πρόσφατες ανακοινώσεις της Κυβερνητικής Επιτροπής Βιομηχανίας προκύπτουν αρκετά θετικά στοιχεία, τόσο σε επίπεδο στρατηγικής όσο και σε επίπεδο συγκεκριμένων παρεμβάσεων. Μεταξύ των σημαντικότερων είναι:

Η βιομηχανία στο επίκεντρο της αναπτυξιακής στρατηγικής. Η μεταποίηση πλέον παρουσιάζεται ως κύριος πυλώνας του νέου παραγωγικού μοντέλου της χώρας και όχι ως δευτερεύων τομέας της οικονομίας. Αυτή η ξεκάθαρη πολιτική δέσμευση είναι σημαντική για την προσέλκυση επενδύσεων.

Έμφαση στις μεταρρυθμίσεις. Ανακοινώθηκαν έντεκα θεσμικές παρεμβάσεις που αφορούν για παράδειγμα επιτάχυνση αδειοδοτήσεων, ανάπτυξη Επιχειρηματικών Πάρκων, βελτίωση των βιομηχανικών λιμένων, περαιτέρω απλοποίηση του επιχειρηματικού περιβάλλοντος.

Μεγάλο επενδυτικό πρόγραμμα. Ανακοινώθηκε πακέτο παραγωγικών επενδύσεων ύψους 3,7 δις. ευρώ που θα χρηματοδοτηθεί μέσω του Αναπτυξιακού Νόμου, στρατηγικών επενδύσεων και άλλων εργαλείων, με στόχο νέες μονάδες παραγωγής, τεχνολογικό εκσυγχρονισμό και αύξηση των εξαγωγών.

Μείωση του ενεργειακού κόστους. Προβλέπονται περίπου 700 εκατ. ευρώ έως το 2030 για ενεργειακή αναβάθμιση της μεταποίησης και περιορισμό του κόστους ενέργειας, που αποτελεί ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα ανταγωνιστικότητας της ελληνικής βιομηχανίας.

Το βασικό ζητούμενο πλέον είναι η υλοποίηση των εξαγγελιών. Δηλαδή η ταχύτητα εφαρμογής των μεταρρυθμίσεων, η απορρόφηση των επενδυτικών πόρων και η διαμόρφωση ενός μακροχρόνιου εθνικού βιομηχανικού σχεδίου με μετρήσιμους στόχους, ώστε οι εξαγγελίες να μεταφραστούν σε αύξηση της παραγωγικότητας, των εξαγωγών και της συμμετοχής της μεταποίησης στο ΑΕΠ της χώρας.

Περιθώρια βελτίωσης

Οι ανακοινώσεις της Κυβερνητικής Επιτροπής Βιομηχανίας αποτελούν ένα θετικό βήμα, καθώς αναγνωρίζουν τη σημασία της μεταποίησης για την ελληνική οικονομία. Ωστόσο, από τη σκοπιά μιας σύγχρονης βιομηχανικής πολιτικής υπάρχουν περιθώρια βελτίωσης, όπως:

Συγκεκριμένοι ποσοτικοί στόχοι. Οι ανακοινώσεις περιγράφουν δράσεις αλλά όχι σαφείς στόχους, όπως αύξηση της συμμετοχής της μεταποίησης στο ΑΕΠ, αύξηση των εξαγωγών βιομηχανικών προϊόντων, νέες θέσεις εργασίας υψηλής εξειδίκευσης, παραγωγικότητα ανά εργαζόμενο. Μια εθνική βιομηχανική στρατηγική χρειάζεται συγκεκριμένους δείκτες απόδοσης (KPIs) και ετήσια παρακολούθηση για έλεγχο και ανατροφοδότηση.

Έμφαση στη τοπική παραγόμενη καινοτομία. Η καινοτομία αναφέρεται γενικά, χωρίς συγκεκριμένες πρωτοβουλίες για στοχευμένη συνεργασία επιχειρήσεων με πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα, τομείς επικέντρωσης στην εφαρμοσμένη έρευνα, συμμετοχή της βιομηχανίας στην ανάπτυξη νέων τεχνολογιών, πιλοτικές βιομηχανικές εγκαταστάσεις εντάσεως γνώσης και προηγμένων τεχνολογιών, διεθνή πιστοποίηση τελικών βιομηχανικών προϊόντων. Η θετική εμπειρία χωρών όπως η Φινλανδία και η Ολλανδία δείχνει ότι η βιομηχανική ανταγωνιστικότητα βασίζεται στην τεχνολογική υπεροχή και όχι μόνο στις επενδύσεις.

Εξαγωγική στόχευση. Η μεταποίηση συνδέεται άμεσα με τις εξαγωγές, όμως δεν παρουσιάστηκε ολοκληρωμένο σχέδιο για ανάπτυξη νέων αγορών, αναβαθμισμένο branding ελληνικών καινοτόμων προϊόντων, στόχευση συμμετοχής σε συγκεκριμένες αλυσίδες εφοδιασμού με σημαντική προστιθέμενη αξία, εξαγωγικές συμπράξεις, δημιουργία διεθνώς κέντρων παραγωγής και διανομής.

Στρατηγική για την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) στη βιομηχανία. Η σύγχρονη μεταποίηση χρειάζεται τη ΤΝ στη βιομηχανική παραγωγή, την αξιοποίηση ψηφιακών δίδυμων, την έξυπνη αυτοματοποίηση στο ποιοτικό έλεγχο, τους εικονικούς βοηθούς σε θέσεις κλειδιά, τη προβλεπτική συντήρηση κλπ. Η έλλειψη συγκεκριμένων δράσεων ένταξης της ΤΝ στη βιομηχανία αποτελεί σημαντικό κενό, καθώς η ΤΝ ήδη αποτελεί βασικό παράγοντα αύξησης της παραγωγικότητας.

Σαφής κλαδική προτεραιοποίηση. Μια σύγχρονη βιομηχανική πολιτική συνήθως επιλέγει στρατηγικούς κλάδους με εθνικό πλεονέκτημα (λόγω μεγέθους, τεχνογνωσίας, εξαγωγών κλπ) και σοβαρές προοπτικές για την ανάπτυξη της εθνικής οικονομίας, όπου δίνεται προτεραιότητα επενδύσεων, πόρων, εξειδικευμένων παρεμβάσεων. Για την Ελλάδα τέτοιοι κλάδοι θα μπορούσαν να είναι από τους παραδοσιακούς τομείς με αποδεδειγμένη εμπειρία (όπως τρόφιμα, φαρμακοβιομηχανία, αλουμίνιο) αλλά και από τομείς με προοπτικές (όπως άμυνα, ναυτιλιακή τεχνολογία, βιοτεχνολογία, πράσινες τεχνολογίες).

Κλαδική προτεραιοποίηση

Οι παρούσες ανακοινώσεις παραμένουν αρκετά οριζόντιες, αλλά όταν δίνεται έμφαση στη βιομηχανία ως κύριο πυλώνα ανάπτυξης του ΑΕΠ, τότε αναγκαστικά θα πρέπει να υπάρχει έξυπνη εξειδίκευση και να επικεντρωθούμε σε συγκεκριμένους στρατηγικούς τομείς, όπως κάνουν ανεπτυγμένες οικονομικά χώρες ακόμα και μικρού μεγέθους όπως η Ελλάδα.

Η επιλογή των κλάδων θα πρέπει να βασίζεται σε ένα διαφανές μοντέλο κατάταξης (δείκτης) που θα λαμβάνει υπ όψη το μέγεθος (κύκλος εργασιών, αριθμός εταιριών, απασχόληση κλπ), την εξωστρέφεια (εξαγωγές, διεθνώς πιστοποιημένα προϊόντα, εγκαταστάσεις στο εξωτερικό κλπ), το εθνικό πλεονέκτημα (ύπαρξη πρώτης ύλης, διεθνής κατάταξη του κλάδου, δυνατότητα χρηματοδότησης κλπ), τη καινοτομία (επενδύσεις σε R&D, συμμετοχή σε ευρωπαϊκά προγράμματα, ισχυρές τοπικές ερευνητικές ομάδες κλπ), την ανταγωνιστικότητα (παραγωγικότητα, τεχνολογικές επενδύσεις, ύπαρξη εξειδικευμένου ανθρώπινου δυναμικού κλπ), τη δυνατότητα αύξησης της προστιθέμενης αξίας (τελικά εμπορεύσιμα προϊόντα, ημιετοιμα προϊόντα σε διεθνείς αλυσίδες εφοδιασμού με υψηλή αξία κλπ), το επίπεδο διακυβέρνησης (ESG πρακτικές, επαγγελματικό μάνατζμεντ κλπ), τις προοπτικές των διεθνών αγορών (διεθνείς τάσεις, ζήτηση, τεχνολογικές εξελίξεις κλπ), το διεθνή ανταγωνισμό.

Η προτεραιοποίηση δεν πρέπει να προκύπτει μόνο από ποσοτικά στοιχεία, αλλά χρειάζεται διαβούλευση και συμμετοχή των εμπλεκόμενων οικονομικών και κοινωνικών εταίρων. Επίσης η κατάταξη δεν μπορεί να είναι στατική. Θα πρέπει να αναθεωρείται ανά τακτά διαστήματα, καθώς μεταβάλλονται οι τεχνολογίες, οι γεωπολιτικές συνθήκες και οι αγορές. Ο κλαδικός αυτός δείκτης θα μπορούσε να χρησιμοποιείται ως αντικειμενική βάση για τη κατανομή δημόσιων πόρων, τα φορολογικά κίνητρα, τις δράσεις του Αναπτυξιακού Νόμου, τις επενδύσεις σε υποδομές, τα προγράμματα κατάρτισης, τις προτεραιότητες της εφαρμοσμένης έρευνας.

Επόμενο στάδιο σε μια τέτοια εθνική στρατηγική είναι οι στοχευμένες παρεμβάσεις σε κάθε κλάδο προτεραιότητας. Ας πάρουμε για παράδειγμα τα τρόφιμα, τη φαρμακοβιομηχανία και το αλουμίνιο.

Φαρμακοβιομηχανία. Η Ελλάδα διαθέτει ισχυρές εγχώριες επιχειρήσεις, σημαντικές εξαγωγές και αξιόλογο επιστημονικό δυναμικό. Στις κλαδικές προτεραιότητες θα μπορούσαν να είναι: η αύξηση των επενδύσεων σε R&D, η προσέλκυση διεθνών κλινικών μελετών, η ανάπτυξη βιοφαρμάκων και προηγμένων θεραπειών, η δημιουργία σύγχρονων κέντρων παραγωγής για την ευρωπαϊκή αγορά, η αξιοποίηση της ΤΝ στην ανακάλυψη φαρμάκων και στη βελτιστοποίηση της παραγωγής.

Τρόφιμα και αγροδιατροφή. Η Ελλάδα μπορεί να μεταβεί από την εξαγωγή πρώτων υλών στην εξαγωγή επώνυμων προϊόντων υψηλής αξίας. Στις κλαδικές προτεραιότητες θα μπορούσαν να είναι: η διεθνής προώθηση της αξίας (premium branding) των ελληνικών τροφίμων, τα λειτουργικά τρόφιμα για την υγεία και ευεξία, η γεωργία ακριβείας, η ψηφιακή ιχνηλασιμότητα στην αγροδιατροφή, δημιουργία μεγάλων και οργανωμένων μονάδων παραγωγής πρώτης ύλης σε καθαρά εξαγωγικά τρόφιμα (π.χ. φέτα, γιαούρτι), η αξιοποίηση της κυκλικής οικονομίας.

Αλουμίνιο και προηγμένα υλικά. Η Ελλάδα διαθέτει ήδη διεθνώς ανταγωνιστικές επιχειρήσεις, σημαντική εξωστρέφεια, ποιοτικές πρώτες ύλες και διεθνώς αναγνωρισμένη τεχνογνωσία. Στις κλαδικές προτεραιότητες θα μπορούσαν να είναι: από ημιετοιμα προϊόντα σε λύσεις υψηλής τεχνολογίας, η ανακύκλωση και το πράσινο αλουμίνιο, τα νέα κράματα και τα προηγμένα σύνθετα υλικά, οι προηγμένες εφαρμογές σε αεροδιαστημική, αυτοκινητοβιομηχανία και προσόψεις κτιρίων, εξειδικευμένα ερευνητικά κέντρα που να καλύπτουν όλη την αλυσίδα εφοδιασμού.

Ανεξάρτητα από τον κλάδο, υπάρχουν παρεμβάσεις που μπορούν να ενισχύσουν συνολικά τη βιομηχανική ανταγωνιστικότητα. Οριζόντιες πολιτικές με εξειδίκευση για τους παραπάνω κλάδους σε προτεραιότητα περιλαμβάνουν: την ισχυρότερη σύνδεση έρευνας με τις απαιτήσεις των κλάδων αυτών, την ανάπτυξη των αναγκαίων δεξιοτήτων, τη δημιουργία ισχυρών συνεργατικών (clusters) και περιφερειακών οικοσυστημάτων, τη χρηματοδότηση με κεφάλαια ανάπτυξης για τη μετάβαση από την καινοτόμο επιχείρηση στη διεθνώς ανταγωνιστική βιομηχανία, την εξαγωγική στρατηγική με στοχευμένες δράσεις για νέες αγορές, διεθνείς εκθέσεις και συνεργασίες, συμμετοχή σε παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού και αξίας.

Τέλος είναι αναγκαία η ύπαρξη εξειδικευμένων στελεχών του δημοσίου που να έχουν εγνωσμένη εμπειρία σε ένα η περισσότερους κλάδους και να μπορούν προσφέρουν ολοκληρωμένες υπηρεσίες μιας στάσης για επίλυση όλων των ανοικτών θεμάτων του συγκεκριμένου κλάδου, που δυστυχώς η γραφειοκρατία και πολυνομία μεγενθύνει την αρνητική τους επίδραση.

Μια τέτοια κλαδική προσέγγιση θα συνέδεε τη βιομηχανική πολιτική με την πολιτική καινοτομίας, την εκπαίδευση, τις υποδομές και τις εξαγωγές, μετατρέποντας τους σημαντικούς αυτούς κλάδους σε κινητήριες δυνάμεις ενός νέου παραγωγικού μοντέλου για την ελληνική οικονομία.

Γεώργιος Δουκίδης, Σύμβουλος επιχειρήσεων και Ομότιμος Καθηγητής Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών