Πώς η αναδιανεμητικότητα της κοινωνικής ασφάλισης μειώνει τη φτώχεια των συνταξιούχων

Η καθολική δημόσια κάλυψη των κοινωνικών κινδύνων από το κράτος πρόνοιας περιορίζεται συνεχώς και αντικαθίσταται από την κατά περίπτωση κάλυψη (mean-tested) και την ιδιωτικοποίηση.

Ο ρόλος του κοινωνικού κράτους που, κατά βάση, συνίσταται στην ευημερία των πολιτών, αντικαθίσταται, κατά την νεοφιλελεύθερη αντίληψη, από την προώθηση της ατομικής ευθύνης.

Αυτό, σε όρους πολιτικής, εκφράζεται από την μετάβαση της εφαρμογής ολοκληρωμένων προγραμμάτων κοινωνικής πολιτικής σε πολιτικές διαχείρισης των κοινωνικών κινδύνων και στην ατομική ευθύνη.

Όμως, αυτή η μετάβαση από την πολιτική (οικονομική και κοινωνική) στην διαχείριση των κοινωνικών κινδύνων, δημιουργεί, μεταξύ άλλων, σημαντικές αντιφάσεις και κοινωνικο-οικονομικές ανισότητες. Κι΄αυτό επειδή η μετάβαση από την βεβαιότητα και την πληρότητα της καθολικής κάλυψης της κοινωνικής πολιτικής στην ατομική ευθύνη και την κατά περίπτωση κάλυψη των πληθυσμιακών ομάδων, ωθεί τις συγκεκριμένες ομάδες σε συνθήκες ανισοτήτων και φτωχοποίησης δεδομένου ότι έχοντας την μεγαλύτερη ανάγκη κοινωνικής και εισοδηματικής κάλυψης, παρουσιάζουν σοβαρή αδυναμία ατομικής διαχείρισης των κινδύνων της ανεργίας, της ασθένειας, της αναπηρίας, της χηρείας, της υγειονομικής περίθαλψης, του γήρατος, της στέγασης, της μακροχρόνιας φροντίδας, της εκπαίδευσης και της οικογενειακής προστασίας.

Η μεταστροφή αυτή στον ατομικισμό και η μετάβαση από την καθολική κάλυψη της δημόσιας κοινωνικής ασφάλισης στις κατά περίπτωση καλύψεις (mean-tested support) (Taylor-Gooby & Zinn, 2006: 271-282) των επιδοματικών πολιτικών, δημιούργησε το πρόβλημα του ελέγχου και της επιλογής του πληθυσμού που θα λάβει την κάλυψη (regulation and control). Επιπλέον η μεταστροφή και η μετάβαση αυτή, προωθεί την εργασιακή ευελιξία, την ανασφάλεια και την μείωση των ασφαλιστικών εισφορών με πρόσχημα την ανταγωνιστικότητα και την ανάπτυξη, αυξάνοντας παράλληλα την αβεβαιότητα με τον περιορισμό της δημόσιας καθολικής κοινωνικής ασφάλισης.

Με άλλα λόγια, η μεταστροφή από την καθολική δημόσια κάλυψη των κοινωνικών κινδύνων στην ατομική ευθύνη δημιουργεί και την μετάβαση από την βεβαιότητα και την σταθερότητα στην κοινωνικό-οικονομική αβεβαιότητα και την ανασφάλεια. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν τα δημόσια συνταξιοδοτικά συστήματα κοινωνικής ασφάλισης όπου με την «εργαλειοποίηση» της δημογραφικής γήρανσης, προωθείται, στην Ελλάδα και την Ευρώπη ο περιορισμός των δημόσιων καθολικών συντάξεων που λειτουργούν με βάση την αλληλεγγύη και την βεβαιότητα της μελλοντικής παροχής (με βάση τα έτη ασφάλισης, τις συντάξιμες αποδοχές και έναν καθορισμένο συντελεστή αναπλήρωσης) την οποία εγγυάται συνταγματικά το κράτος, προς όφελος της ατομικής ευθύνης μέσω των ιδιωτικών συνταξιοδοτικών σχημάτων ατομικών λογαριασμών και κατ’ επέκταση του κινδύνου και της αβεβαιότητας.

Κι΄αυτό επειδή το ύψος της σύνταξης εξαρτάται από τις διακυμάνσεις των αγορών και φυσικά δεν υπάρχει η εγγύηση του κράτους. Τούτων δοθέντων αναδεικνύεται, μεταξύ άλλων, η δομική αντίφαση στην Ελλάδα και την Ευρώπη μεταξύ του επικοινωνιακού αφηγήματος της κοινωνικο-οικονομικής και πολιτικής σταθερότητας και της προκαλούμενης από τις πολιτικές της ατομικής ευθύνης της οικονομικής ανασφάλειας και της αβεβαιότητας.

Στο περιβάλλον αυτό της κοινωνικό-οικονομικής αστάθειας και ανασφάλειας ο ρόλος της κοινωνικής πολιτικής για την ευημερία των πολιτών είναι καθοριστικός με την έννοια της άμβλυνσης των ανισοτήτων και της μείωσης της φτώχειας του πληθυσμού ηλικίας άνω των 65 ετών μέσω της αναδιανεμητικής λειτουργίας.

Πιο συγκεκριμένα στον παρακάτω Πίνακα που αποτυπώνονται τα στοιχεία των συνταξιούχων (Ιούνιος 2026 της ΗΔΥΚΑ του Συστήματος ΗΛΙΟΣ) παρατηρείται ότι το σύνολο των συνταξιούχων είναι 2.537.769 άτομα και το μέσο συνταξιοδοτικό εισόδημα είναι 1.126 ευρώ (μεικτά) (κύρια σύνταξη 998 ευρώ και επικουρική 196 ευρώ την λαμβάνουν τα 1.331.555 άτομα). Από τα συγκεκριμένα στοιχεία προκύπτει ότι από 1.500 ευρώ (μεικτά) και πάνω λαμβάνει το 20% των συνταξιούχων, ενώ το υπόλοιπο 80% λαμβάνει μέχρι 1.500 ευρώ (μεικτά) σύνταξη, ενώ περισσότεροι από τους μισούς συνταξιούχους (53,8% ή 1.365.543 άτομα) λαμβάνουν κάτω από 1.000 ευρώ (μεικτά) σύνταξη τον μήνα.

Παράλληλα από την Έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (Ageing Report 2024, σελ. 25 & 50) αναδεικνύεται ότι η μέση ηλικία συνταξιοδότησης στην Ελλάδα είναι τα 64 έτη με μέσο χρόνο ασφάλισης 33 έτη. Δηλαδή, ο χρόνος ασφάλισης των εργαζομένων που συνταξιοδοτούνται, υπολείπεται 7 χρόνια κατά μέσο όρο από τα απαιτούμενα ελάχιστα 40 έτη εργασίας για πλήρη συνταξιοδότηση. Οπότε, λαμβάνοντας υπόψη τα συγκεκριμένα στοιχεία και χρησιμοποιώντας αναλογιστικά μοντέλα υπολογίζουμε ότι εάν ένας μέσος ασφαλισμένος στην χώρα μας αποταμίευε σε ένα ατομικό συνταξιοδοτικό λογαριασμό θα ελάμβανε σύνταξη ύψους 798 ευρώ (μεικτά).

Με άλλα λόγια εάν το συνταξιοδοτικό σύστημα σήμερα στην Ελλάδα λειτουργούσε με κεφαλαιοποιητικούς συνταξιοδοτικούς λογαριασμούς όπως λειτουργεί το ΤΕΚΑ (Κεφαλαιοποιητική Επικουρική Ασφάλιση για τις νέες γενιές) η μέση κύρια σύνταξη θα ήταν 798 ευρώ (μεικτά) με πλήρη ανταποδοτικότητα εισφορών και παροχών, 33 έτη ασφάλισης και με τον μέσο σημερινό μισθό.

Όμως, η μέση κύρια σύνταξη στην Ελλάδα σήμερα είναι 998 ευρώ (μεικτά) και αυτό οφείλεται στην αναδιανεμητικότητα που προκαλείται: α) από την Εθνική Σύνταξη, β) από αυτούς που λαμβάνουν σύνταξη άνω των 1.500 ευρώ (20% των συνταξιούχων) οι οποίοι έχουν χρηματοδοτήσει μέσω των εισφορών τους το σύνολο της Εθνικής Σύνταξης και γ) από αυτούς που λαμβάνουν σύνταξη μεταξύ 1.000 – 1.500 ευρώ σύνταξή οι οποίοι έχουν χρηματοδοτήσει ένα μέρος της Εθνικής Σύνταξης από τις εισφορές τους.

Έτσι, το μέγεθος της αναδιανομής από το σύστημα κοινωνικής ασφάλισης υπολογίζεται σε 6 δις ευρώ. Δηλαδή, από τα 34,4 δις ευρώ της συνταξιοδοτικής δαπάνης τα 6 δις ευρώ (ποσοστό 17,7%) αποτελούν αναδιανεμητική δαπάνη. Εάν δεν υπήρχε η αναδιανομή που συντελείται από το δημόσιο καθολικό σύστημα κοινωνικής ασφάλισης, τότε η μέση κύρια σύνταξη θα ήταν 798 ευρώ (μεικτά) (πλήρης αναλογιστική ισοδυναμία) και όχι 998 ευρώ (μεικτά). Η αναδιανομή που προκαλείται μέσω της κοινωνικής ασφάλισης περιορίζει την φτώχεια των συνταξιούχων σε 27,7% το 2025 όπως φαίνεται στο Διάγραμμα, ενώ εάν το συνταξιοδοτικό σύστημα ήταν πλήρως κεφαλαιοποιητικό με ατομικούς συνταξιοδοτικούς λογαριασμούς η φτώχεια του πληθυσμού άνω των 65 ετών θα ήταν 43% και όχι 27,7%. Σημειώνεται ότι η φτώχεια των ηλικιωμένων στην Ελλάδα αυξήθηκε ραγδαία τα τελευταία επτά έτη, από 19,1% το 2018 σε 27,7% το 2025, όταν αντίστοιχα ο μέσος όρος της Ευρώπης μειώθηκε από 19,1% το 2018 σε 18,1% το 2025.

Από τα ευρήματα της εργασίας μας προκύπτει ότι η αναδιανεμητική λειτουργία του συστήματος κοινωνικής ασφάλισης στην χώρα μας αμβλύνει τις ανισότητες και προστατεύει από τον κίνδυνο του γήρατος (κίνδυνος φτώχειας και ένδειας των ηλικιωμένων), γεγονός που αποτελεί την θεμελιώδη διαφορά της κοινωνικής ασφάλισης από τις κεφαλαιοποιητικές συντάξεις των ατομικών λογαριασμών. Κι΄ αυτό επειδή στην κοινωνική ασφάλιση δεν απαιτείται η πλήρης αναλογιστική ισοδυναμία εισφορών και παροχών δεδομένου ότι εφαρμόζεται η αναδιανεμητικότητα για την προστασία των χαμηλοσυνταξιούχων, ενώ στις κεφαλαιοποιητικές συντάξεις εφαρμόζεται η πλήρης αναλογιστική ισοδυναμία και δεν υπάρχει κανένα δίχτυ ασφαλείας για εργαζόμενους-ασφαλισμένους που αντιμετώπισαν μεγάλα διαστήματα ανεργίας, χαμηλές αποδοχές, αναπηρία, ασθένεια και χηρεία.

*Ο Σάββας Γ. Ρομπόλης είναι Ομότιμος Καθηγητής Παντείου Πανεπιστημίου, ο Βασίλειος Γ. Μπέτσης είναι Δρ. Παντείου Πανεπιστημίου