Τζορτζ Σόρος: Από την ναζιστική Ουγγαρία στις αγορές και από τη Wall Street στην παγκόσμια φιλανθρωπία

Ο Τζορτζ Σόρος, μία από τις πιο αναγνωρίσιμες και αμφιλεγόμενες προσωπικότητες του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού και πολιτικού συστήματος, γεννήθηκε στις 12 Αυγούστου 1930 στη Βουδαπέστη ως Γκιόργκι Σβαρτς, σε μια εβραϊκή οικογένεια που έζησε από κοντά τις πιο σκοτεινές στιγμές της ευρωπαϊκής ιστορίας.

Η παιδική του ηλικία σημαδεύτηκε από τη ναζιστική κατοχή της Ουγγαρίας το 1944-45. Περισσότεροι από 500.000 Ούγγροι Εβραίοι δολοφονήθηκαν κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος, ενώ η οικογένεια του Σόρος επέζησε χρησιμοποιώντας πλαστά έγγραφα και αποκρύπτοντας την εβραϊκή της ταυτότητα.

Αυτή η εμπειρία επηρέασε βαθιά τη μετέπειτα σκέψη του. Ο ίδιος έχει περιγράψει το 1944 ως την καθοριστική εμπειρία της ζωής του, υποστηρίζοντας ότι τότε συνειδητοποίησε πόσο εύκολα μια κοινωνία μπορεί να μετατραπεί σε ολοκληρωτικό σύστημα όταν οι θεσμοί καταρρέουν, όπως αναφέρεται στο προσωπικό του ιστότοπο, αλλά και τους ιστοτόπους των οργανώσεων του.

Μετά τον πόλεμο, καθώς οι κομμουνιστές εδραίωναν την εξουσία τους στην Ουγγαρία, ο Σόρος εγκατέλειψε τη χώρα το 1947 και πήγε στο Λονδίνο. Για να χρηματοδοτήσει τις σπουδές του στη London School of Economics εργάστηκε, μεταξύ άλλων, ως αχθοφόρος σε σιδηροδρομικό σταθμό και ως σερβιτόρος σε νυχτερινό κέντρο. Εκεί επηρεάστηκε ιδιαίτερα από τον φιλόσοφο Καρλ Πόπερ και το έργο του The Open Society and Its Enemies. Η ιδέα ότι καμία ιδεολογία δεν κατέχει το απόλυτο μονοπώλιο της αλήθειας και ότι οι δημοκρατικές κοινωνίες πρέπει να παραμένουν ανοιχτές στην αμφισβήτηση θα γίνει αργότερα ο πυρήνας της φιλανθρωπικής του δραστηριότητας.

Ο Σόρος με τον Καρλ Πόπερ

Το 1956 μετακόμισε στις Ηνωμένες Πολιτείες και άρχισε να χτίζει την καριέρα του στις χρηματοπιστωτικές αγορές. Σταδιακά εξελίχθηκε σε έναν από τους πιο επιτυχημένους διαχειριστές κεφαλαίων της γενιάς του. Μέσω της Soros Fund Management απέκτησε τεράστια περιουσία, αλλά και τη φήμη ενός επενδυτή που ήταν διατεθειμένος να αναλάβει μεγάλα ρίσκα και να στοιχηματίσει εναντίον κυβερνήσεων και νομισμάτων όταν θεωρούσε ότι οι οικονομικές τους πολιτικές ήταν μη βιώσιμες.

Ο Σόρος καηγορείται για χειραγώγηση και insider trading

Η μεγαλύτερη στιγμή της χρηματιστηριακής του φήμης ήρθε το 1992, κατά τη διάρκεια της κρίσης του βρετανικού μηχανισμού συναλλαγματικών ισοτιμιών. Ο Σόρος πόνταρε στην υποτίμηση της στερλίνας και, όταν η Βρετανία αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τον μηχανισμό, αποκόμισε κέρδη που υπολογίστηκαν περίπου στο 1 δισ. δολάρια. Η ημέρα έμεινε στην ιστορία ως «Μαύρη Τετάρτη» και ο Σόρος απέκτησε το προσωνύμιο «ο άνθρωπος που γονάτισε την Τράπεζα της Αγγλίας», σύμφωνα με το Institute of Economic Affairs.

Η επιτυχία αυτή τον μετέτρεψε σε σύμβολο της δύναμης των διεθνών χρηματοπιστωτικών αγορών. Για τους υποστηρικτές του, απέδειξε ότι οι αγορές μπορούν να εντοπίζουν και να τιμωρούν οικονομικές πολιτικές που δεν είναι βιώσιμες. Για τους επικριτές του, αποτέλεσε χαρακτηριστικό παράδειγμα του προβλήματος που δημιουργείται όταν ένας ιδιώτης επενδυτής αποκτά τη δυνατότητα να ασκεί τεράστια πίεση στις συναλλαγματικές ισορροπίες μιας χώρας.

Ο Σόρος βρέθηκε αντιμέτωπος με αντίστοιχες κατηγορίες και κατά την ασιατική χρηματοπιστωτική κρίση του 1997. Ορισμένοι πολιτικοί και σχολιαστές στη Νοτιοανατολική Ασία τον κατηγόρησαν ότι κερδοσκόπησε εναντίον των τοπικών νομισμάτων και συνέβαλε στην επιδείνωση της κρίσης, ανέφερε τότε εκτεταμένα το Forbes και άλλα οικονομικά έντυπα. Ο ίδιος απέρριψε τις κατηγορίες ότι προκάλεσε την κρίση. Η συζήτηση, ωστόσο, ενίσχυσε την εικόνα του ως επενδυτή που δεν διστάζει να επωφεληθεί από περιόδους οικονομικής αστάθειας.

Μια διαφορετική και περισσότερο συγκεκριμένη νομική υπόθεση αφορούσε τη Γαλλία. Το 2002 γαλλικό δικαστήριο τον καταδίκασε για insider trading σε υπόθεση που αφορούσε την τράπεζα Société Générale. Ο Σόρος αρνήθηκε ότι είχε διαπράξει αδίκημα εκ προθέσεως, αλλά η καταδίκη και το πρόστιμο αποτέλεσαν σημαντικό πλήγμα στην εικόνα του ως χρηματοπιστωτικού επενδυτή.

Η φιλανθρωπία ενός επιζήσαντα του ολοκληρωτισμού

Παράλληλα με την οικονομική του δραστηριότητα, ο Σόρος άρχισε ήδη από το 1979 να διοχετεύει μεγάλο μέρος της περιουσίας του στη φιλανθρωπία. Αρχικά χρηματοδότησε υποτροφίες για μαύρους φοιτητές στη Νότια Αφρική την εποχή του απαρτχάιντ και στη συνέχεια στήριξε αντιφρονούντες και εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες στην κομμουνιστική Ανατολική Ευρώπη. Το 1984 δημιούργησε το πρώτο του ίδρυμα στην Ουγγαρία, χρηματοδοτώντας εκπαιδευτικές και πολιτιστικές δράσεις που στόχευαν στην ενίσχυση της ελεύθερης σκέψης.

Μετά την κατάρρευση του κομμουνισμού, η δραστηριότητά του επεκτάθηκε θεαματικά. Οι Open Society Foundations χρηματοδότησαν οργανώσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα, τη διαφάνεια, την εκπαίδευση, τη δημόσια υγεία, τα δικαιώματα των Ρομά και την ενίσχυση της κοινωνίας των πολιτών. Από το 1984, ο Σόρος έχει διαθέσει περισσότερα από 32 δισ. δολάρια στα ιδρύματα που δημιούργησε, με 15 δισ. να έχουν ήδη διατεθεί.

Ακριβώς όμως αυτή η κλίμακα δημιούργησε και τη μεγαλύτερη πολιτική διαμάχη γύρω από το όνομά του, σύμφωνα με το BBC. Οι επικριτές του υποστηρίζουν ότι η χρηματοδότηση ΜΚΟ, ερευνητικών οργανισμών, μέσων ενημέρωσης και πολιτικών πρωτοβουλιών επιτρέπει σε έναν ιδιώτη να ασκεί δυσανάλογη επιρροή στη δημόσια ζωή χωρών στις οποίες δεν έχει καμια δημοκρατική εντολή.

Η σύγκρουση ήταν ιδιαίτερα έντονη στην Ουγγαρία του Βίκτορ Όρμπαν. Ο Όρμπαν είχε ο ίδιος λάβει υποτροφία που συνδεόταν με το δίκτυο του Σόρος και αργότερα εξελίχθηκε σε έναν από τους σφοδρότερους επικριτές του. Η ουγγρική κυβέρνηση χρησιμοποίησε επανειλημμένα τον Σόρος ως σύμβολο αυτού που παρουσίαζε ως ξένη φιλελεύθερη επιρροή, ιδιαίτερα στο ζήτημα της μετανάστευσης. Παρόμοιες αντιπαραθέσεις εμφανίστηκαν και στις ΗΠΑ, όπου ο Σόρος έχει διαθέσει σημαντικά ποσά σε πολιτικές και κοινωνικές πρωτοβουλίες που συνδέονται με προοδευτικές θέσεις.

Ο άνθρωπος που όλοι αγαπούν να μισούν

Ίσως δεν υπάρχει κανένας που να εμπλέκεται τόσο βαθιά στις συζητήσεις της εποχής μας όσο ο Τζορτζ Σόρος. Οι κυβερνήσεις της Ινδίας, της Ουγγαρίας και του Ισραήλ, μεταξύ άλλων, τον έχουν επικρίνει σφοδρά, ενώ άλλες, συμπεριλαμβανομένης της Γαλλίας, τον αγκαλιάζουν. Οι διαιρέσεις είναι εξίσου έντονες μεταξύ των φιλελεύθερων και των συντηρητικών στις ΗΠΑ, καθώς και μεταξύ των Εβραίων που είτε τον μισούν είτε τον αγαπούν.

Αφίσα κατά του Σόρος στην Ουγγαρία, επί Όρμπαν

Η Αμερικανική Εβραϊκή Επιτροπή περιγράφει τον Σόρος ως «εβραϊκό σύμβολο», ενώ ο σούπερ δικηγόρος Άλαν Ντέρσοβιτς κατέθεσε στην εφημερίδα The Wall Street Journal ότι «ο ουγγρικής καταγωγής δισεκατομμυριούχος έχει κάνει περισσότερα από οποιονδήποτε άλλον για να στρέψει τους Αμερικανούς εναντίον του Ισραήλ».

Ο Ντέιβιντ Φρίντμαν, πρέσβης του Τραμπ στο Ισραήλ, χαρακτήρισε τον Σόρος ως έναν από τους «μεγάλους εχθρούς του εβραϊκού λαού και του κράτους του Ισραήλ», ενώ ένα άρθρο γνώμης στο The Forward υποστήριξε ότι «το μίσος του Νετανιάχου για τον Σόρος είναι μια απόρριψη των Εβραίων της διασποράς». Εβραίοι συντηρητικοί μάλιστα πρόσφατα ίδρυσαν μια οργάνωση, την «Εβραίοι Ενάντια στον Σόρος».

Αγαπημένος των συνωμοσιολόγων

Η πολιτική του δράση έχει επίσης αποτελέσει αντικείμενο έντονης παραπληροφόρησης. Εδώ χρειάζεται διάκριση ανάμεσα στην τεκμηριωμένη κριτική και στις θεωρίες συνωμοσίας. Είναι γεγονός ότι ο Σόρος χρηματοδοτεί πολιτικές και κοινωνικές οργανώσεις και ότι επιδιώκει να επηρεάζει τον δημόσιο διάλογο. Δεν τεκμηριώνονται, όμως, οι ευρύτερες θεωρίες που τον παρουσιάζουν ως μυστικό ενορχηστρωτή κυβερνήσεων, πολέμων ή παγκόσμιων γεγονότων. Μελέτες έχουν καταγράψει την ευρεία διάδοση τέτοιων συνωμοσιολογικών αφηγήσεων γύρω από το όνομά του.

Η κληρονομιά του Σόρος, επομένως, παραμένει αντιφατική. Από τη μία πλευρά, είναι ένας από τους μεγαλύτερους ιδιώτες φιλανθρώπους της σύγχρονης εποχής, έχοντας διαθέσει δεκάδες δισεκατομμύρια για δημοκρατικούς θεσμούς, εκπαίδευση, ανθρώπινα δικαιώματα και κοινωνικές μεταρρυθμίσεις. Από την άλλη, είναι ένας επενδυτής που απέκτησε τεράστια περιουσία μέσα από επιθετικές στρατηγικές στις αγορές και ένας πολιτικός χρηματοδότης με επιρροή που έχει προκαλέσει αντιδράσεις πολύ πέρα από τα όρια της χώρας του.

Στα 96 του χρόνια, ο Τζορτζ Σόρος παραμένει έτσι μια ιδιαίτερη περίπτωση στην ιστορία του σύγχρονου καπιταλισμού: ένας άνθρωπος που δημιούργησε την περιουσία του εκμεταλλευόμενος τις αδυναμίες των αγορών και στη συνέχεια χρησιμοποίησε μεγάλο μέρος αυτής της περιουσίας για να προσπαθήσει να αλλάξει τις κοινωνίες στις οποίες ζούμε. Για τους θαυμαστές του, αυτή είναι η ιστορία ενός πρόσφυγα που επέζησε του ολοκληρωτισμού και αφιέρωσε την περιουσία του στην υπεράσπιση μιας ανοιχτής κοινωνίας. Για τους επικριτές του, είναι η ιστορία της υπερβολικής συγκέντρωσης οικονομικής και πολιτικής ισχύος στα χέρια ενός ιδιώτη. Και πιθανότατα ακριβώς αυτή η αντίφαση είναι που θα καθορίσει τελικά την ιστορική του κληρονομιά.