Καταθέσεις: Τι θα κάνει η Ευρώπη τα 10 τρισ. – Το στοίχημα των επενδύσεων

Στους λογαριασμούς των ευρωπαϊκών νοικοκυριών βρίσκονται σήμερα πάνω από 10 τρισ. ευρώ σε τραπεζικές καταθέσεις ένα ποσό που υπερβαίνει το ΑΕΠ της ευρωζώνης. Οι καταθέσεις αυτές έχουν βρεθεί πολλές φορές στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος των Ευρωπαϊκών αρχών, χωρίς να έχουν καταλήξει σε σχέδιο αξιοποίησης. Τώρα όμως η Ευρώπη αναζητά επενδύσεις για να καλύψει το τεχνολογικό και βιομηχανικό κενό έναντι των ΗΠΑ και της Κίνας, και το ερώτημα αρκετών είναι γιατί αυτά τα κεφάλαια δεν διοχετεύονται εκεί όπου τα έχει περισσότερο ανάγκη η Ευρωπαϊκή οικονομία.

Σύμφωνα με στοιχεία της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, ο δείκτης αποταμίευσης στην ευρωζώνη κινείται σταθερά γύρω στο 15%-16% του διαθέσιμου εισοδήματος, ενώ το μεγαλύτερο μέρος αυτών των αποταμιεύσεων παραμένει σε καταθέσεις χαμηλής απόδοσης. Παράλληλα, οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις και ειδικά οι μικρομεσαίες,  εξακολουθούν να βασίζονται κυρίως στον τραπεζικό δανεισμό, σε ένα περιβάλλον όπου το κόστος χρήματος παραμένει αισθητά υψηλότερο από την περίοδο των μηδενικών επιτοκίων. Η αντίφαση είναι εμφανής καθώς η Ευρώπη διαθέτει πλεονάζουσα ρευστότητα, αλλά όχι αποτελεσματικό μηχανισμό μετατροπής της σε παραγωγικές επενδύσεις.

Η συζήτηση για την Ένωση Κεφαλαιαγορών και για πιθανή ενοποίηση των αποταμιεύσεων επανέρχεται. Η ιδέα είναι να δημιουργηθεί ένας ευρωπαϊκός μηχανισμός που θα κατευθύνει μέρος αυτών των 10 τρισ. ευρώ σε στρατηγικούς τομείς, από την πράσινη μετάβαση έως την άμυνα και τις ψηφιακές υποδομές. Ωστόσο, το κρίσιμο ερώτημα παραμένει αν θα φτάσουν αυτά τα κεφάλαια και στις περιφερειακές οικονομίες, όπως η ελληνική, ή θα απορροφηθούν κυρίως από τους ισχυρούς βιομηχανικούς πυρήνες της Ένωσης;

Η ευρωπαϊκή υπεραποταμίευση

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά ότι για να καλυφθεί το επενδυτικό κενό της επόμενης δεκαετίας, σε ενέργεια, ψηφιακές υποδομές, άμυνα και βιομηχανική ανασυγκρότηση, απαιτούνται επιπλέον 500-600 δισ. ευρώ ετησίως. Το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη κεφαλαίων, αλλά η κατανομή τους.

Σε αντίθεση με τις ΗΠΑ, όπου η κεφαλαιαγορά διαδραματίζει κυρίαρχο ρόλο στη χρηματοδότηση των επιχειρήσεων, η Ευρώπη παραμένει τραπεζοκεντρική. Περίπου το 70% της εξωτερικής χρηματοδότησης των επιχειρήσεων προέρχεται από τράπεζες, έναντι περίπου 30% στις ΗΠΑ. Η αποταμίευση των ευρωπαίων πολιτών παραμένει κυρίως σε καταθετικά προϊόντα, με χαμηλή συμμετοχή σε μετοχές, εταιρικά ομόλογα ή επενδυτικά κεφάλαια.

Αυτό δημιουργεί μια δομική ασυμμετρία, με τις επιχειρήσεις που έχουν εύκολη πρόσβαση στις αγορές κεφαλαίου, όπως είναι οι μεγάλες πολυεθνικές, συχνά με έδρα σε χώρες του πυρήνα της Ε.Ε, να μπορούν να αντλήσουν πόρους με ευνοϊκούς όρους. Οι μικρότερες, ιδίως σε περιφερειακές οικονομίες, εξαρτώνται σχεδόν αποκλειστικά από το τραπεζικό σύστημα.

Η ελληνική ιδιαιτερότητα

Στην Ελλάδα οι τραπεζικές καταθέσεις έχουν ανακάμψει σημαντικά μετά την περίοδο της κρίσης, ξεπερνώντας τα 190 δισ. ευρώ το 2025. Το επίπεδο αυτό πλησιάζει στα προ κρίσης μεγέθη, παρά τη μείωση του ΑΕΠ σε πραγματικούς όρους την προηγούμενη δεκαετία.

Την ίδια στιγμή, η καθαρή πιστωτική επέκταση προς τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις παραμένει περιορισμένη. Τα επιτόκια νέων δανείων προς ΜμΕ διαμορφώνονται γύρω στο 4%-4,5%, όταν ο μέσος όρος της ευρωζώνης κινείται χαμηλότερα, κοντά στο 3,5%-3,8%. Το spread αυτό, της τάξης των 60-80 μονάδων βάσης, μεταφράζεται σε ουσιαστικό κόστος για επιχειρήσεις με χαμηλά περιθώρια κέρδους.

Η αντίφαση είναι διπλή καθώς από τη μία πλευρά, οι ελληνικές τράπεζες εμφανίζουν αυξημένη ρευστότητα και ισχυρή κερδοφορία. Από την άλλη, η χρηματοδότηση των μικρών επιχειρήσεων παραμένει συγκρατημένη και επιλεκτική. Το μεγαλύτερο μέρος των νέων δανείων κατευθύνεται σε μεγάλες επιχειρήσεις ή σε έργα με εγγυήσεις ευρωπαϊκών προγραμμάτων.

Ένωση Κεφαλαιαγορών: λύση ή μετατόπιση;

Η ευρωπαϊκή απάντηση στο πρόβλημα είναι η επιτάχυνση της Ένωσης Κεφαλαιαγορών. Στόχος είναι η δημιουργία ενιαίων κανόνων και η άρση ρυθμιστικών εμποδίων ώστε οι αποταμιεύσεις να επενδύονται διασυνοριακά, με μεγαλύτερη ευκολία.

Η πρωτοβουλία των έξι μεγαλύτερων οικονομιών της ΕΕ για καλύτερο συντονισμό επενδύσεων και αποταμιεύσεων, καθώς και οι συζητήσεις για έκδοση νέου κοινού χρέους, εντάσσονται στο ίδιο πλαίσιο. Η ενοποίηση μέρους των 10 τρισ. ευρώ θα μπορούσε να δημιουργήσει έναν ευρωπαϊκό επενδυτικό μηχανισμό ικανό να χρηματοδοτεί μεγάλα έργα.

Ωστόσο, υπάρχει ένα κρίσιμο ερώτημα κατανομής. Οι αγορές κεφαλαίου λειτουργούν με βάση τον κίνδυνο και την απόδοση. Είναι πιθανό τα κεφάλαια να κατευθυνθούν κυρίως σε ώριμες αγορές με υψηλότερη πιστοληπτική αξιολόγηση και μεγαλύτερο βάθος κεφαλαιαγοράς, δηλαδή στη Γερμανία, τη Γαλλία ή την Ολλανδία. Οι μικρότερες οικονομίες ενδέχεται να βρεθούν σε δεύτερη γραμμή.

Η ελληνική οικονομία χαρακτηρίζεται από έντονη παρουσία μικρών επιχειρήσεων που η πρόσβαση της σε αγορές κεφαλαίου είναι πρακτικά ανύπαρκτη. Δεν διαθέτουν το μέγεθος, τη διαφάνεια ή την πιστοληπτική ικανότητα που απαιτούν οι θεσμικοί επενδυτές.

Ακόμη και αν δημιουργηθεί ευρωπαϊκός μηχανισμός διοχέτευσης αποταμιεύσεων, η μεταφορά πόρων σε τέτοιου τύπου επιχειρήσεις προϋποθέτει ενδιάμεσους θεσμούς – αναπτυξιακές τράπεζες, εγγυοδοτικά σχήματα, μικτά επενδυτικά ταμεία. Διαφορετικά, η απόσταση μεταξύ αποταμίευσης και επένδυσης παραμένει.

Η εμπειρία του Ταμείου Ανάκαμψης έδειξε ότι οι μηχανισμοί συγχρηματοδότησης μπορούν να λειτουργήσουν ως γέφυρα. Όμως το ερώτημα είναι αν θα υπάρξει αντίστοιχη πολιτική βούληση για μόνιμο μηχανισμό ή αν η συζήτηση θα περιοριστεί στη χρηματοδότηση μεγάλων διασυνοριακών έργων.

Η δημοσιονομική επίπτωση

Για την Ελλάδα, το ζήτημα της ενίσχυσης της επενδυτικής ικανότητας των ΜμΕ επηρεάζει άμεσα την παραγωγικότητα, την απασχόληση και τελικά τα φορολογικά έσοδα. Σε μια οικονομία όπου η κατανάλωση υπερβαίνει το 70% του ΑΕΠ, η μετάβαση σε πιο επενδυτικό μοντέλο ανάπτυξης προϋποθέτει πρόσβαση σε φθηνότερο και σταθερότερο κεφάλαιο.

Αν τα 10 τρισ. ευρώ παραμείνουν σε λογαριασμούς χαμηλής απόδοσης ή διοχετευθούν κυρίως στις μεγάλες οικονομίες της Ευρώπης, η απόκλιση θα διευρυνθεί. Αν, αντίθετα, δημιουργηθούν μηχανισμοί που επιτρέπουν τη διασπορά κεφαλαίων σε περιφερειακές αγορές, η συζήτηση για σύγκλιση αποκτά ουσιαστικό περιεχόμενο.