Το «Δικαίωμα Παραμονής»

Πριν από λίγες μέρες, είδε το φως της δημοσιότητας η στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης «Δικαίωμα Παραμονής» (Right to Stay) στόχος της οποίας είναι οι πολίτες να μην αναγκάζονται να μετακινούνται εξαιτίας της οικονομικής ύφεσης, της έλλειψης ευκαιριών ή της περιορισμένης πρόσβασης σε βασικές υπηρεσίες και υποδομές. Η σημασία της είναι βαθιά πολιτική: αγγίζει το ζήτημα της εδαφικής ισότητας, της περιφερειακής συνοχής και του ίδιου του δικαιώματος στην ισότιμη πρόσβαση στην ευημερία.

Η πρωτοβουλία αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία για τη νησιωτική Ελλάδα όπου η δημογραφική συρρίκνωση, η στεγαστική πίεση και η υπερβολική εξάρτηση από τον τουρισμό δημιουργούν σοβαρές προκλήσεις βιωσιμότητας. Για παράδειγμα, στην Κεφαλονιά, η οικονομική δραστηριότητα κορυφώνεται τους θερινούς μήνες λόγω του τουρισμού, δημιουργώντας μια εικόνα ευημερίας που όμως δεν αντανακλά τη συνολική ετήσια πραγματικότητα. Τον χειμώνα, η ένταση της οικονομικής δραστηριότητας υποχωρεί δραματικά και ιστορικές περιοχές όπως το Ληξούρι αντιμετωπίζουν φαινόμενα απομόνωσης, με περιορισμένη πρόσβαση σε υπηρεσίες και μειωμένη κοινωνική κινητικότητα. Το αποτέλεσμα είναι μια εύθραυστη οικονομική ισορροπία που ενισχύει τις εποχικές ανισότητες και τροφοδοτεί τη σταδιακή φυγή των νέων.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η ψηφιακή τεχνολογία και η τεχνητή νοημοσύνη προβάλλονται ως δυνητικοί εξισωτικοί παράγοντες καθώς η τηλεϊατρική μπορεί να βελτιώσει την πρόσβαση σε εξειδικευμένες υπηρεσίες υγείας, η τηλεκπαίδευση να περιορίσει τις διογκούμενες εκπαιδευτικές ανισότητες και η τηλεργασία να δημιουργήσει νέες μορφές απασχόλησης που δεν εξαρτώνται από τη γεωγραφική θέση. Ωστόσο, η αποτελεσματικότητά τους εξαρτάται από κρίσιμες προϋποθέσεις: ισχυρές ψηφιακές υποδομές, αξιόπιστα δίκτυα συνδεσιμότητας, αλλά και ενεργή κρατική πολιτική στήριξης.

Στην ελληνική περίπτωση και παρά τη σημαντική πρόοδο των τελευταίων ετών, πολλές ορεινές, νησιωτικές και απομακρυσμένες περιοχές εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν προβλήματα χαμηλών ταχυτήτων σύνδεσης και περιορισμένης πρόσβασης σε αξιόπιστα δίκτυα υψηλής χωρητικότητας. Το πρόβλημα γίνεται ιδιαίτερα εμφανές σε μικρά νησιά όπως η Φολέγανδρος και ορεινούς δήμους, όπου η ποιότητα της σύνδεσης συχνά δεν επαρκεί για σταθερή τηλεδιάσκεψη ή συνεχή χρήση ψηφιακών υπηρεσιών.

Επιπλέον, η Ελλάδα εξακολουθεί να καταγράφει χαμηλότερες επιδόσεις σε σχέση με τον μέσο όρο της ΕΈ ως προς τις βασικές ψηφιακές δεξιότητες του πληθυσμού. Η δυσκολία χρήσης ψηφιακών εφαρμογών από ηλικιωμένους, αλλά και από πολίτες με χαμηλότερο μορφωτικό ή οικονομικό επίπεδο, περιορίζει σημαντικά την αποτελεσματικότητα υπηρεσιών όπως η ηλεκτρονική συνταγογράφηση, οι ψηφιακές ιατρικές συμβουλές ή οι πλατφόρμες τηλεκπαίδευσης.

Με άλλα λόγια, η τεχνολογία δεν μπορεί από μόνη της να αντιστρέψει χρόνιες παθογένειες. Αν δεν συνοδευτεί από βαθιές διαρθρωτικές αλλαγές, πραγματικές δημόσιες επενδύσεις, τοπικό σχεδιασμό και ένα νέο παραγωγικό μοντέλο, υπάρχει ο κίνδυνος να λειτουργήσει ως υποκατάστατο πολιτικής αντί για εργαλείο πραγματικής μεταρρύθμισης. Έτσι, το «Δικαίωμα Παραμονής» απειλείται να εκφυλιστεί σε μια κενή πολιτική διακήρυξη, ένα σύνθημα χωρίς κοινωνικό αντίκρισμα, την ώρα που οι νησιωτικές κοινωνίες θα συνεχίσουν να βιώνουν τον βίαιο διχασμό ανάμεσα στην ασφυκτική τουριστική υπερεκμετάλλευση του καλοκαιριού και την ερημοποίηση, την εγκατάλειψη και τη εκκωφαντική σιωπή του χειμώνα.

O Δρ. Μιχάλης Kρητικός είναι Κύριος Ερευνητής του ΕΛΙΑΜΕΠ και Επίκουρος Καθηγητής σε θέματα Τεχνητής Νοημοσύνης και Ψηφιακής Μετάβασης στη Σχολή Διακυβέρνησης του Πανεπιστημίου των Βρυξελλών