Η πορεία προς την κλιματική ουδετερότητα δεν κρίνεται μόνο από την επίτευξη των περιβαλλοντικών στόχων, αλλά και από το κατά πόσο το κόστος της μετάβασης παραμένει διαχειρίσιμο για πολίτες και επιχειρήσεις.
Με αυτό το σκεπτικό, Συμβούλιο και Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο κατέληξαν αυτήν την εβδομάδα σε συμφωνία για το αποθεματικό σταθερότητας της αγοράς του νέου συστήματος εμπορίας εκπομπών ρύπων (ETS2) για τα κτίρια, τις οδικές μεταφορές και ορισμένους ακόμη τομείς.
Πίσω από τη τεχνοκρατική ορολογία των Βρυξελλών κρύβεται ο φόβος για κοινωνικές αντιδράσεις που θα μπορούσε να προκαλέσει η αύξηση του κόστους θέρμανσης και μετακίνησης για τα νοικοκυριά στην ΕΕ τα επόμενα χρόνια και ειδικότερα από το 2028 όταν θα ξεκινήσει πλήρως η εφαρμογή ETS2.
Μηχανισμοί συγκράτησης των τιμών
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται οι αλλαγές που συμφωνήθηκαν. Δεν μεταβάλλουν τον πυρήνα του ETS2 ούτε αναβάλλουν την εφαρμογή του. Ενισχύουν όμως τους μηχανισμούς σταθεροποίησης της αγοράς άνθρακα, ώστε να περιορίζεται ο κίνδυνος ακραίων αυξήσεων των τιμών. Ειδικότερα, διπλασιάζεται από 20 σε 40 εκατομμύρια ο αριθμός των δικαιωμάτων εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα (CO₂) που θα μπορούν να διοχετεύονται στην αγορά όταν η τιμή του άνθρακα υπερβαίνει τα 45 ευρώ ανά τόνο CO₂, ενώ παρατείνεται η λειτουργία του αποθεματικού σταθερότητας και μετά το 2030.
Επιπλέον, η συμφωνία διασφαλίζει μια πιο σταδιακή και ευέλικτη απελευθέρωση δικαιωμάτων όταν ο αριθμός των δικαιωμάτων σε κυκλοφορία πέσει κάτω από τα 260 εκατομμύρια, ώστε να αποφεύγεται η αβεβαιότητα που προκαλείται στην αγορά από το λεγόμενο «φαινόμενο κατωφλίου» (threshold effect).
Πώς επηρεάζονται τα νοικοκυριά
Για τα νοικοκυριά, το μήνυμα είναι διπλό. Από τη μία πλευρά, η Ευρωπαϊκή Ένωση αναγνωρίζει ότι η μετάβαση δεν μπορεί να συνοδευτεί από ανεξέλεγκτες αυξήσεις στο κόστος θέρμανσης και μετακίνησης και δημιουργεί πρόσθετες δικλίδες ασφαλείας απέναντι σε τέτοια σενάρια. Από την άλλη, η βασική λογική του ETS2 παραμένει αμετάβλητη τα ορυκτά καύσιμα θα επιβαρύνονται σταδιακά περισσότερο, ώστε να ενθαρρύνεται η στροφή σε καθαρότερες μορφές ενέργειας. Με απλά λόγια, η συμφωνία δεν ακυρώνει το πρόσθετο κόστος που θα φέρει η τιμολόγηση του άνθρακα, αλλά επιχειρεί να το καταστήσει πιο προβλέψιμο και πολιτικά διαχειρίσιμο.
Το σκεπτικό πίσω από το ETS2
Το ETS2 αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την επίτευξη των κλιματικών στόχων έως το 2030.
Η λογική του είναι σαφής. Όσο περισσότερο εκπέμπεται διοξείδιο του άνθρακα μέσω της κατανάλωσης ορυκτών καυσίμων, τόσο μεγαλύτερο θα είναι το οικονομικό κόστος. Έτσι, πολίτες, επιχειρήσεις και επενδυτές αποκτούν κίνητρο να στραφούν σε καθαρότερες τεχνολογίες.
Το ζήτημα της κοινωνικής αποδοχής
Στην πράξη, όμως, για εκατομμύρια Ευρωπαίους πολίτες, και ιδιαίτερα για νοικοκυριά με χαμηλά ή μεσαία εισοδήματα, η επιλογή δεν είναι απλή καθώς αδυνατούν να αντικαταστήσουν άμεσα τον καυστήρα πετρελαίου με αντλία θερμότητας, να αναβαθμίσουν τις κατοικίες τους ή να αγοράσουν ηλεκτρικό αυτοκίνητο.
Οι κυβερνήσεις γνωρίζουν ότι ακόμη και σχετικά μικρές αυξήσεις στις τιμές καυσίμων και θέρμανσης μπορούν να προκαλέσουν δυσανάλογα μεγάλη κοινωνική δυσαρέσκεια. Η εμπειρία από τις κινητοποιήσεις των «Κίτρινων Γιλέκων” στη Γαλλία εξακολουθεί να λειτουργεί ως υπενθύμιση των ορίων που συναντά η κλιματική πολιτική όταν αγγίζει άμεσα το οικογενειακό εισόδημα. Και η πρόσφατη συμφωνία έρχεται να απαντήσει σε αυτή την ανησυχία με μια “βαλβίδα ασφαλείας”.
Η ελληνική διάσταση
Για την Ελλάδα, το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Η χώρα εξακολουθεί να διαθέτει μεγάλο αριθμό κατοικιών χαμηλής ενεργειακής απόδοσης, ενώ η εξάρτηση από το ιδιωτικό αυτοκίνητο παραμένει υψηλή, ιδιαίτερα εκτός των μεγάλων αστικών κέντρων. Παράλληλα, σημαντικό μέρος των νοικοκυριών εξακολουθεί να χρησιμοποιεί πετρέλαιο θέρμανσης ή άλλες συμβατικές μορφές ενέργειας.
Περισσότερα από 1,6 εκατομμύρια νοικοκυριά στη χώρα εκτιμάται ότι βρίσκονται στο φάσμα της ενεργειακής ή μεταφορικής ευαλωτότητας, ή και στα δύο. Σύμφωνα με μελέτη που είχε εκπονήσει το Green Tank, η οικονομική επίπτωση του ETS2 σε
αυτά τα νοικοκυριά για την περίοδο 2027-2032 μπορεί να εξαλειφθεί πλήρως με άμεση εισοδηματική στήριξη των ευάλωτων νοικοκυριών.
Επενδύσεις έως 15,5 δισ. ευρώ απαιτούνται στην Ελλάδα
Για την οριστική και μόνιμη εξάλειψη, ωστόσο, της ενεργειακής και μεταφορικής ευαλωτότητας στην Ελλάδα θα χρειαστούν σημαντικές επενδύσεις σε διαρθρωτικά μέτρα (ενεργειακές αναβαθμίσεις, εξηλεκτρισμός της θέρμανσης, φωτοβολταϊκά, ηλεκτροκίνηση κ.α.).
Η μελέτη έδειξε ότι με επενδύσεις μεταξύ 11,9 και 15,5 δισ. ευρώ την περίοδο 2026-2032 είναι δυνατόν να εξαλειφθεί οριστικά η ενεργειακή και μεταφορική ευαλωτότητα από 630.000 νοικοκυριά.
Οι ευάλωτες κοινωνικές ομάδες με τις λιγότερες δυνατότητες επένδυσης σε νέες τεχνολογίες κινδυνεύουν να επωμιστούν μεγαλύτερο μέρος του κόστους εφαρμογής του ETS2. Η Ευρωπαϊκή Ένωση αναγνωρίζει τον κίνδυνο και έχει προβλέψει ότι σημαντικό μέρος των εσόδων από το νέο σύστημα θα επιστρέφει στην κοινωνία μέσω προγραμμάτων ενεργειακής αναβάθμισης, επιδοτήσεων και μέτρων στήριξης των ευάλωτων νοικοκυριών. Η συμφωνία για το αποθεματικό σταθερότητας της αγοράς δείχνει ότι οι ευρωπαϊκοί θεσμοί αντιλαμβάνονται το πολιτικό διακύβευμα
