1η Σεπτεμβρίου 1939: Όταν ο πόλεμος χτύπησε τις αγορές

Η εισβολή της ναζιστικής Γερμανίας στην Πολωνία δεν σηματοδότησε μόνο την έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Μέσα σε λίγες ημέρες, οι αγορές συναλλάγματος, ο χρυσός, τα εμπορεύματα και το χρηματιστήριο πέρασαν στο καθεστώς έκτακτης ανάγκης που επέβαλε ο πόλεμος.

Την 1η Σεπτεμβρίου 1939, η Ευρώπη πέρασε από την κρίση στην πολεμική σύγκρουση. Η γερμανική εισβολή στην Πολωνία ενεργοποίησε μια αλυσίδα οικονομικών αντιδράσεων, καθώς κυβερνήσεις, τράπεζες και επενδυτές προσπάθησαν να προσαρμοστούν σε μια σύγκρουση που σύντομα θα γινόταν παγκόσμια.

Οι αγορές, βέβαια, δεν αιφνιδιάστηκαν εντελώς. Η απειλή του πολέμου είχε ήδη οδηγήσει σε έντονη μεταβλητότητα τους προηγούμενους μήνες. Οι επενδυτές είχαν αρχίσει να εγκαταλείπουν πιο ριψοκίνδυνες τοποθετήσεις και να στρέφονται σε ρευστότητα, χρυσό και περιουσιακά στοιχεία που θεωρούνταν ασφαλέστερα.

Στις 1 Σεπτεμβρίου 1939, το The Spectator έγραψε πως η βρετανική χρηματιστηριακή αγορά παρέμενε σχετικά ψύχραιμη, ενώ οι μετοχές πετρελαίου και βασικών μετάλλων κινούνταν ανοδικά.

Η στερλίνα δέχεται το πρώτο χτύπημα

Ιδιαίτερα κρίσιμη ήταν η κατάσταση στη Βρετανία, όπως πληροφορεί ο Guardian. Η στερλίνα, που αποτελούσε τότε ένα από τα σημαντικότερα νομίσματα του διεθνούς εμπορίου, δέχθηκε πιέσεις καθώς αυξάνονταν οι φόβοι για τις επιπτώσεις του πολέμου στο βρετανικό εξωτερικό εμπόριο και στα συναλλαγματικά αποθέματα.

Η ισοτιμία της λίρας έναντι του δολαρίου υποχώρησε περίπου 14% με την έναρξη του πολέμου. Η εξέλιξη είχε άμεση σημασία για την οικονομία, καθώς η Βρετανία εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από εισαγωγές τροφίμων, πρώτων υλών και καυσίμων. Μια ασθενέστερη λίρα έκανε αυτές τις εισαγωγές ακριβότερες.

Παράλληλα, η Τράπεζα της Αγγλίας αύξησε το βασικό επιτόκιο από 2% σε 4%, σε μια προσπάθεια να προστατεύσει τη στερλίνα και να περιορίσει τις πιέσεις στο χρηματοπιστωτικό σύστημα.

Η κυβέρνηση προχώρησε επίσης σε έκτακτα μέτρα για τον έλεγχο του συναλλάγματος και της κίνησης κεφαλαίων. Ο στόχος ήταν να αποτραπεί μια μαζική φυγή κεφαλαίων σε μια περίοδο κατά την οποία κάθε δολάριο και κάθε μονάδα συναλλάγματος είχαν στρατηγική σημασία.

Η Γαλλία μεταπήδησε γρήγορα σε μια κινητοποιημένη πολεμική οικονομία μετά την 1η Σεπτεμβρίου 1939, αντιμετωπίζοντας άμεσες ελλείψεις εργατικού δυναμικού και επιβράδυνση της παραγωγής πριν καταρρεύσει υπό γερμανική κατοχή στα μέσα του 1940. Η μαζική στρατιωτική κινητοποίηση προκάλεσε απότομη μείωση του εργατικού δυναμικού σε κρίσιμες βιομηχανίες οπλισμού από 1,3 εκατομμύρια σε 650.000 εργάτες, καθώς ειδικευμένοι άνδρες εντάχθηκαν στον στρατό.Η πολεμική παραγωγή μειώθηκε κατά τους φθινοπωρινούς μήνες Σεπτεμβρίου έως Νοεμβρίου 1939, πριν σταθεροποιηθεί αργά. Η γαλλική κυβέρνηση πάγωσε τις τιμές και τους μισθούς αμέσως μόλις εισήλθε στον πόλεμο για να περιορίσει τον πληθωρισμό και να διαχειριστεί τους πόρους.

Το χρηματιστήριο του Λονδίνου κλείνει

Η ανησυχία ήταν τόσο μεγάλη ώστε το χρηματιστήριο του Λονδίνου παρέμεινε κλειστό από την 1η έως τις 7 Σεπτεμβρίου. Η απόφαση είχε ως στόχο να αποτραπεί ένα κύμα πανικών πωλήσεων και να δοθεί χρόνος στην κυβέρνηση να οργανώσει το νέο οικονομικό καθεστώς.

Η εξέλιξη αυτή δείχνει πόσο διαφορετικός ήταν ο ρόλος των αγορών σε σχέση με σήμερα. Σε μια εποχή χωρίς ηλεκτρονικές συναλλαγές και με πολύ μικρότερη δυνατότητα κρατικής παρέμβασης σε πραγματικό χρόνο, το κλείσιμο μιας μεγάλης χρηματιστηριακής αγοράς αποτελούσε ένα από τα πιο δραστικά μέτρα που μπορούσε να λάβει μια κυβέρνηση.

Στις ΗΠΑ, αντίθετα, το χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης παρέμεινε ανοικτό. Η αντίδραση ήταν μεικτή: ορισμένες μετοχές υποχώρησαν, ενώ εταιρείες που συνδέονταν με την αμυντική βιομηχανία, τα μέταλλα και άλλες πρώτες ύλες βρέθηκαν στο επίκεντρο αγοραστικού ενδιαφέροντος.

Όπως μας πληροφορούν τα αρχεία Χανς Μόργκενταου «Οι ειδικοί του Υπουργείου Εξωτερικών σε θέματα εμπορίου αναμένουν άμεση προσωρινή διακοπή του εμπορίου των ΗΠΑ με τις ευρωπαϊκές χώρες, ως αποτέλεσμα του πολέμου, η οποία θα ακολουθηθεί από άνθηση μετά την εξασθένηση των επιπτώσεων του σοκ και τις ανάγκες των εμπόλεμων εθνών».

Χρυσός: το καταφύγιο της εποχής

Όπως συμβαίνει συχνά σε περιόδους γεωπολιτικής κρίσης, ο χρυσός απέκτησε ιδιαίτερη σημασία. Οι επενδυτές τον αντιμετώπιζαν ως ασφαλές καταφύγιο απέναντι στην αβεβαιότητα των νομισμάτων και των χρηματιστηρίων.

Η αναστάτωση ήταν τέτοια ώστε το London Gold Fixing, ο μηχανισμός που χρησιμοποιούνταν για τον καθημερινό καθορισμό της τιμής του χρυσού στο Λονδίνο, σταμάτησε με το ξέσπασμα του πολέμου. Η τελευταία τιμή που καταγράφηκε την 1η Σεπτεμβρίου 1939 ήταν 8 λίρες ανά ουγγιά.

Ο χρυσός δεν ήταν τότε απλώς ένα επενδυτικό προϊόν. Αποτελούσε βασικό στοιχείο του διεθνούς νομισματικού συστήματος και σημαντικό αποθεματικό για τις κεντρικές τράπεζες.

Σιτάρι, πετρέλαιο και μέταλλα

Όπως μας πληροφορούν τα αρχεία του τότε Υπουργού Οικονομικών Χένρι Μόργκενταου, σε καταχώριση 1^ης Σεπτεμβρίου 1939: «Οι ειδικοί του Υπουργείου Εξωτερικών σε θέματα εμπορίου αναμένουν άμεση προσωρινή διακοπή του εμπορίου των ΗΠΑ με τις ευρωπαϊκές χώρες, ως αποτέλεσμα του πολέμου, η οποία θα ακολουθηθεί από άνθηση μετά την εξασθένηση των επιπτώσεων του σοκ και τις ανάγκες των εμπόλεμων εθνών».

Η έναρξη του πολέμου επηρέασε άμεσα και τις αγορές εμπορευμάτων. Το σιτάρι, για παράδειγμα, σημείωσε άνοδο στο χρηματιστήριο του Σικάγου ήδη από την 1η Σεπτεμβρίου. Οι επενδυτές προεξοφλούσαν ότι ο πόλεμος θα δημιουργούσε τεράστια ζήτηση για τρόφιμα, ενώ ταυτόχρονα θα απειλούσε τις διεθνείς μεταφορές και τις εισαγωγές.

Ανάλογη στρατηγική σημασία είχαν το πετρέλαιο, ο χαλκός, το καουτσούκ και άλλα βιομηχανικά μέταλλα. Η πολεμική παραγωγή απαιτούσε τεράστιες ποσότητες πρώτων υλών για αεροσκάφη, πλοία, άρματα μάχης, πυρομαχικά και μηχανήματα.

Έτσι, οι αγορές άρχισαν να χωρίζονται ουσιαστικά σε δύο κατηγορίες: από τη μία τα αγαθά που συνδέονταν με την καθημερινή κατανάλωση και από την άλλη εκείνα που θεωρούνταν απαραίτητα για την πολεμική μηχανή.

Από την οικονομία της αγοράς στην οικονομία του πολέμου

Η σημαντικότερη οικονομική συνέπεια, όμως, δεν ήταν μια ημερήσια πτώση ή άνοδος ενός χρηματιστηριακού δείκτη. Ήταν η σταδιακή μετατροπή ολόκληρης της οικονομίας.

Οι κυβερνήσεις άρχισαν να κατευθύνουν κεφάλαια, εργατικό δυναμικό, πρώτες ύλες και παραγωγικές μονάδες προς τις ανάγκες του πολέμου. Επιβλήθηκαν έλεγχοι στις τιμές, περιορισμοί στο συνάλλαγμα και στο εμπόριο, ενώ η διανομή βασικών αγαθών μέσω δελτίου έγινε σταδιακά πραγματικότητα.

Ταυτόχρονα, οι κρατικές δαπάνες εκτοξεύθηκαν. Ο πόλεμος έπρεπε να χρηματοδοτηθεί και αυτό σήμαινε έναν συνδυασμό υψηλότερης φορολογίας, κρατικού δανεισμού και, σε ορισμένες περιπτώσεις, νομισματικής επέκτασης.

Η οικονομία έπαψε έτσι να λειτουργεί με βασικό κριτήριο την κατανάλωση και το κέρδος. Η παραγωγή αναπροσαρμόστηκε με πρώτο στόχο τη στρατιωτική ισχύ.

Η Ελλάδα πριν ακόμη μπει στον πόλεμο

Για την Ελλάδα, η οικονομική επίδραση του πολέμου άρχισε πριν από την 28η Οκτωβρίου 1940. Η χώρα εξαρτιόταν από τις εισαγωγές για σημαντικό μέρος των τροφίμων, των καυσίμων και των πρώτων υλών της. Η διαταραχή του διεθνούς εμπορίου, οι περιορισμοί στη ναυσιπλοΐα και η αύξηση των τιμών δημιούργησαν πιέσεις στην ελληνική οικονομία.

Παράλληλα, η ελληνική ναυτιλία βρέθηκε σε ένα εξαιρετικά επικίνδυνο περιβάλλον. Η απειλή των υποβρυχίων και οι περιορισμοί στις θαλάσσιες μεταφορές επηρέασαν τη ροή εμπορευμάτων και το κόστος των μεταφορών.

Το μεγάλο οικονομικό αποτύπωμα

Η 1η Σεπτεμβρίου 1939 ήταν κάτι περισσότερο από μια ιστορία στην ιστορία των διεθνών σχέσεων. Η αρχή μιας τεράστιας οικονομικής μετάβασης.

Οι αγορές συναλλάγματος τέθηκαν υπό πίεση, ο χρυσός απέκτησε ακόμη μεγαλύτερη σημασία, τα εμπορεύματα άρχισαν να τιμολογούν τον κίνδυνο του πολέμου και τα χρηματιστήρια βρέθηκαν αντιμέτωπα με πρωτοφανείς βάσεις.

Στα επόμενα έξι χρόνια, ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος θα κινητοποιήσει παράγωγες δυνάμεις σε κλίμακα που δεν είχε γνωρίσει μέχρι τότε ο κόσμος. Οι ΗΠΑ θα εξελίσσονταν στη μεγαλύτερη οικονομική δύναμη του μεταπολεμικού κόσμου, ενώ η Ευρώπη θα έβγαινε από τον οικονομικό πόλεμο.

Έτσι, η 1η Σεπτεμβρίου 1939 μπορεί να διαβαστεί και ως η ημέρα κατά την οποία η παγκόσμια οικονομία άρχισε να μετατρέπεται από πολιτική οικονομία σε οικονομία πολέμου — μια αλλαγή που θα διαμόρφωνε την παγκόσμια οικονομική τάξη για πολλές δεκαετίες.