Ο νέος γύρος έντασης μεταξύ ΗΠΑ-Ιράν αρχίζει να βαραίνει και πάλι την παγκόσμια οικονομία. Μετά τις αυξήσεις στα καύσιμα, στο ηλεκτρικό ρεύμα και στο κόστος μεταφοράς, η πίεση περνά πλέον στα επιτόκια, στις αποδόσεις των ομολόγων και τελικά στο κόστος χρηματοδότησης επιχειρήσεων και νοικοκυριών.
Οι αγορές έχουν σχεδόν προεξοφλήσει ότι στις 10 Σεπτεμβρίου η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα θα αυξήσει το επιτόκιο καταθέσεων από το 2,25% στο 2,50% και το ερώτημα πλέον είναι εάν θα ακολουθήσει και τρίτη κίνηση έως το τέλος του έτους ή στις αρχές του 2027.
Το νέο σκηνικό αποτυπώνεται στην απόδοση του δεκαετούς ελληνικού ομολόγου, το οποίο πέρασε ξανά το 4%, ενώ στη δημοπρασία των ετήσιων εντόκων γραμματίων την Τετάρτη 2 Σεπτεμβρίου, το επιτόκιο αυξήθηκε στο 2,62%, από 2,41% τον Ιούνιο. Η άνοδος αυτή δείχνει ότι το κόστος του χρήματος ανεβαίνει σε ολόκληρη την οικονομία, ακριβώς τη στιγμή που επιχειρήσεις και νοικοκυριά καλούνται να διαχειριστούν ένα νέο κύμα ακρίβειας.
Η ενέργεια φέρνει ανατροπές
Η αντιστροφή της πορείας ξεκίνησε από την ενέργεια, καθώς ο πληθωρισμός της ευρωζώνης αυξήθηκε τον Αύγουστο στο 3,3%, από 2,9% τον Ιούλιο, με τις τιμές της ενέργειας να καταγράφουν άνοδο 14,3%. Στην Ελλάδα ο πληθωρισμός εκτινάχθηκε στο 3,7%, από 2,7% έναν μήνα νωρίτερα.
Το γεγονός ότι ο δομικός πληθωρισμός υποχώρησε οριακά δείχνει πως η νέα έξαρση δεν προέρχεται ακόμη από έναν γενικευμένο κύκλο αυξήσεων σε μισθούς και υπηρεσίες. Ωστόσο, όσο οι τιμές του πετρελαίου και του φυσικού αερίου παραμένουν υψηλές, αυξάνεται ο κίνδυνος το ενεργειακό κόστος να περάσει σταδιακά στα τρόφιμα, στις μεταφορές, στα βιομηχανικά προϊόντα και στις υπηρεσίες.
Αυτό ακριβώς επιχειρεί να αποτρέψει η ΕΚΤ, χωρίς όμως ια νέα αύξηση επιτοκίων, να μπορεί να αυξήσει την προσφορά πετρελαίου ούτε να αποκαταστήσει τις ενεργειακές ροές. Μπορεί μόνο να περιορίσει τη ζήτηση και να εμποδίσει το αρχικό ενεργειακό σοκ να μετατραπεί σε μόνιμο πληθωρισμό. Με άλλα λόγια, η ευρωπαϊκή οικονομία κινδυνεύει να πληρώσει δύο φορές, μέσω των τιμών της ενέργειας και στη συνέχεια μέσω χαμηλότερης κατανάλωσης, ακριβότερων δανείων και ασθενέστερων επενδύσεων.
Για την Ελλάδα, η διπλή αυτή επιβάρυνση είναι ιδιαίτερα κρίσιμη, καθώς η ανάπτυξη εξακολουθεί να στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην ιδιωτική κατανάλωση και στις επενδύσεις.
Διπλή πίεση στις επιχειρήσεις
Οι ελληνικές επιχειρήσεις βρίσκονται ήδη αντιμέτωπες με αυξημένες δαπάνες για ενέργεια, καύσιμα, πρώτες ύλες και μεταφορές. Η άνοδος των επιτοκίων προσθέτει έναν ακόμη παράγοντα κόστους, τόσο για τις νέες επενδύσεις όσο και για τη χρηματοδότηση της καθημερινής λειτουργίας τους.
Τον Ιούνιο, πριν ακόμη αποτυπωθεί πλήρως η πρώτη αύξηση επιτοκίων της ΕΚΤ, το μέσο επιτόκιο των νέων τραπεζικών δανείων στην Ελλάδα βρισκόταν στο 4,65%. Για τα μικρότερα δάνεια, έως 250.000 ευρώ, το κόστος είχε ήδη ξεπεράσει το 5%, ενώ τα επαγγελματικά δάνεια κινούνταν κοντά στο 5,4%. Στα ίδια επίπεδα ήταν και τα επιτόκια σύμφωνα με τα στοιχεία για το μήνα Ιούλιο.
Η επιβάρυνση δεν θα περιοριστεί σε όσους σχεδιάζουν μια νέα επένδυση. Οι επιχειρήσεις χρειάζονται κεφάλαιο κίνησης για να αγοράσουν ακριβότερα αποθέματα, να καλύψουν αυξημένους λογαριασμούς και να χρηματοδοτήσουν το διάστημα μέχρι την είσπραξη των απαιτήσεών τους. Όσο το κόστος αυτό αυξάνεται, τόσο στενεύουν τα περιθώρια κέρδους και μεγαλώνει ο κίνδυνος οι νέες επιβαρύνσεις να μεταφερθούν στις τελικές τιμές.
Περισσότερο εκτεθειμένες είναι οι μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις που δεν έχουν άμεση πρόσβαση στις αγορές ομολόγων, διαθέτουν περιορισμένη ρευστότητα και δανείζονται ακριβότερα από τις μεγαλύτερες εταιρείες. Για αρκετές από αυτές, το πραγματικό δίλημμα δεν θα είναι απλώς εάν θα προχωρήσουν σε μια νέα επένδυση, αλλά εάν μπορούν να χρηματοδοτήσουν την καθημερινή τους δραστηριότητα χωρίς να αυξήσουν τιμές ή να περιορίσουν θέσεις εργασίας.
Το κενό που αφήνει το Ταμείο Ανάκαμψης
Η νέα αύξηση του κόστους χρηματοδότησης συμπίπτει με το κλείσιμο του κύκλου του Ταμείου Ανάκαμψης. Τα χαμηλότοκα δάνεια και οι επιχορηγήσεις του RRF λειτούργησαν τα προηγούμενα χρόνια ως ανάχωμα απέναντι στα υψηλά εμπορικά επιτόκια και επέτρεψαν να προχωρήσουν επενδύσεις οι οποίες, υπό διαφορετικές συνθήκες, θα ήταν δυσκολότερο να χρηματοδοτηθούν.
Σύμφωνα με την Τράπεζα της Ελλάδος, περίπου ένα στα τρία νέα επιχειρηματικά δάνεια και ένα στα τέσσερα δάνεια προς μικρομεσαίες επιχειρήσεις υποστηρίζονται από το Ταμείο Ανάκαμψης ή από εργαλεία της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων και της Ελληνικής Αναπτυξιακής Τράπεζας.
Η μεγάλη πρόκληση θα εμφανιστεί όταν η συγκεκριμένη πηγή φθηνής χρηματοδότησης περιοριστεί. Επενδυτικά σχέδια που σήμερα είναι βιώσιμα με επιδοτούμενο επιτόκιο μπορεί να μην παραμένουν εξίσου ελκυστικά όταν θα πρέπει να χρηματοδοτηθούν με αμιγώς τραπεζικούς όρους. Η διαφορά αυτή μπορεί να οδηγήσει σε αναβολές επενδύσεων, περιορισμό του μεγέθους τους ή εγκατάλειψη σχεδίων με χαμηλότερη προσδοκώμενη απόδοση.
Ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος για επενδύσεις στην πράσινη μετάβαση, στη μεταποίηση, στα ακίνητα και στον τουρισμό, οι οποίες είναι κεφαλαιουχικές και απαιτούν μακροχρόνιο δανεισμό. Έτσι, η λήξη του RRF ενδέχεται να συμπέσει με μια περίοδο κατά την οποία η ιδιωτική χρηματοδότηση θα γίνεται όχι μόνο ακριβότερη αλλά και πιο επιλεκτική.
Κατανάλωση και αγορά κατοικίας
Η επιστροφή του πληθωρισμού περιορίζει το πραγματικό διαθέσιμο εισόδημα, ενώ η αύξηση του κόστους δανεισμού μειώνει τις αγορές κατοικιών, αυτοκινήτων και διαρκών καταναλωτικών αγαθών. Το μέσο επιτόκιο των υφιστάμενων στεγαστικών δανείων άνω των πέντε ετών βρισκόταν τον Μάιο στο 3,60% και του Ιούλιο έφτασαν το 3,72%, ενώ στα καταναλωτικά δάνεια είχε φτάσει το 8,40% και τον Ιούλιο στο 8,50%. Μια νέα αύξηση της ΕΚΤ θα περάσει ταχύτερα στα δάνεια με κυμαινόμενο επιτόκιο, αλλά θα επηρεάσει και τη χορήγηση νέων δανείων, καθώς οι τράπεζες θα υπολογίζουν μεγαλύτερες δόσεις και αυστηρότερα όρια δανεισμού.
Η πίεση στην αγορά κατοικίας μπορεί να γίνει διπλή. Λιγότερα νοικοκυριά θα μπορούν να χρηματοδοτήσουν αγορά σπιτιού, ενώ η διατήρηση της ζήτησης στην ενοικίαση θα εμποδίζει την αποκλιμάκωση των μισθωμάτων. Έτσι, ακόμη και όσοι δεν έχουν τραπεζικό δάνειο μπορεί να αισθανθούν έμμεσα την επίδραση των υψηλότερων επιτοκίων.
Οι παγίδες για την ανάπτυξη
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε ήδη περιορίσει την πρόβλεψη για την ανάπτυξη της Ελλάδας στο 1,8% το 2026 και στο 1,6% το 2027, εκτιμώντας ότι το ενεργειακό σοκ θα μειώσει το πραγματικό εισόδημα και θα επιβραδύνει την ιδιωτική κατανάλωση. Παράλληλα, αναμένει διεύρυνση του ελλείμματος τρεχουσών συναλλαγών στο 7,1% του ΑΕΠ, καθώς η χώρα πληρώνει ακριβότερα για τις ενεργειακές της εισαγωγές.
Στις προβλέψεις αυτές προστίθεται τώρα ο κίνδυνος ακριβότερης χρηματοδότησης και η σταδιακή ολοκλήρωση του Ταμείου Ανάκαμψης. Η οικονομία κινδυνεύει, επομένως, να χάσει ταυτόχρονα δύο από τα βασικά της στηρίγματα, που είναι η ανθεκτική κατανάλωση και τη δυναμική των επενδύσεων.
Οι ελληνικές τράπεζες διαθέτουν ισχυρότερη κεφαλαιακή βάση και σαφώς χαμηλότερο ποσοστό μη εξυπηρετούμενων δανείων σε σχέση με το παρελθόν. Αυτό περιορίζει τον κίνδυνο μιας άμεσης χρηματοπιστωτικής αναταραχής. Ωστόσο, ακόμη και η Τράπεζα της Ελλάδος προειδοποιεί ότι μια παρατεταμένη ενεργειακή κρίση μπορεί να επιβαρύνει την οικονομική κατάσταση επιχειρήσεων και νοικοκυριών, να επηρεάσει την ποιότητα των τραπεζικών χαρτοφυλακίων και να ανατρέψει τα σχέδια πιστωτικής επέκτασης.
