Τεχνητή νοημοσύνη: Οι δύσκολες επιλογές της Ευρώπης σύμφωνα με τον Ντράγκι

Ο Μάριο Ντράγκι επισημαίνει ότι η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα δύσκολο σύνολο επιλογών. Όπως υποστηρίζει, πρέπει να επιτύχει υψηλότερη ανάπτυξη, ώστε να μπορεί να συνεχίσει να χρηματοδοτεί το κοινωνικό της μοντέλο και ταυτόχρονα να ανταποκριθεί στις νέες ανάγκες ενός μεταβαλλόμενου κόσμου, από την άμυνα έως την ενέργεια. Παράλληλα, επιδιώκει να διατηρήσει την κυριαρχία της, προκειμένου να μπορεί να οργανώνει την οικονομία της σύμφωνα με τις δικές της αξίες, χωρίς όμως να επαναλάβει τις συνέπειες που έχει προκαλέσει αλλού η ανάπτυξη, όπως η διεύρυνση των ανισοτήτων και η περιβαλλοντική επιβάρυνση.

Κατά τον Ντράγκι, η τεχνητή νοημοσύνη επηρεάζει και τις τρεις αυτές προκλήσεις ταυτόχρονα.

Παρά το ισχυρό ξεκίνημα της χρονιάς, σημειώνει ότι η αναπτυξιακή δυναμική της Ευρώπης έχει επιβραδυνθεί σημαντικά μετά την πανδημία, τόσο σε σύγκριση με την προπανδημική της πορεία όσο και σε σχέση με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Επικαλείται εκτίμηση σύμφωνα με την οποία το χάσμα παραγωγικότητας μεταξύ της Ευρωζώνης και των ΗΠΑ διευρύνθηκε από 9 δολάρια ανά ώρα το 2018 σε 21 δολάρια το 2025. Παρότι, όπως αναγνωρίζει, υπάρχουν διαφορετικές απόψεις για το κατά πόσο μπορούν να συγκριθούν με ακρίβεια τα επίπεδα παραγωγικότητας μεταξύ χωρών, η διαφορά στους ρυθμούς ανάπτυξης παραμένει σαφής.

Ο πρώην πρόεδρος της ΕΚΤ θεωρεί ότι η Ευρώπη διαθέτει αρκετές δυνατότητες για να ενισχύσει την ανάπτυξή της, μεταξύ άλλων μέσω της άρσης των υψηλών εμποδίων που εξακολουθούν να υπάρχουν στην ενιαία αγορά. Ωστόσο, εκτιμά ότι η ευρεία υιοθέτηση της τεχνητής νοημοσύνης αποτελεί σήμερα μία από τις πιο ελπιδοφόρες επιλογές.

Η τεχνητή νοημοσύνη θα αυξήσει το ευρωπαϊκό ΑΕΠ

Σύμφωνα με τα σενάρια της ΕΚΤ που επικαλείται, η ταχεία υιοθέτηση της τεχνητής νοημοσύνης θα μπορούσε να προσθέσει 0,3 έως 0,4 ποσοστιαίες μονάδες ετησίως στη συνολική αύξηση της παραγωγικότητας των συντελεστών. Πρόκειται για την αύξηση της παραγωγής που προκύπτει από την αποτελεσματικότερη αξιοποίηση της υπάρχουσας εργασίας και του κεφαλαίου, αντί απλώς από την προσθήκη περισσότερων εργαζομένων ή επενδύσεων. Η παραγωγικότητα αυτή, σημειώνει, παραμένει περίπου στάσιμη από το 2022.

Η ανάπτυξη που θα στηρίζεται στην τεχνητή νοημοσύνη δημιουργεί, ωστόσο, μια σημαντική αντίφαση με την επιδίωξη της Ευρώπης να ενισχύσει την κυριαρχία της. Ο λόγος είναι ότι η Ευρώπη ελέγχει σήμερα μόνο ένα μικρό μέρος της αλυσίδας αξίας της τεχνητής νοημοσύνης.

Ο Ντράγκι προειδοποιεί ότι η τεχνολογία πρόκειται να καταστεί σχεδόν πανταχού παρούσα, επηρεάζοντας την οικονομία, την υγεία, την εκπαίδευση, την ενέργεια και την άμυνα. Επομένως, η εξάρτηση από τρίτες χώρες δεν θα είναι μια συνηθισμένη μορφή οικονομικής εξάρτησης. Σε μια οικονομία που θα λειτουργεί με βάση την τεχνητή νοημοσύνη, η απώλεια πρόσβασης σε αυτήν θα μπορούσε να έχει συνέπειες αντίστοιχες με εκείνες που θα προκαλούσε η αποκοπή από το αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα, με δυνητικά καταστροφικά αποτελέσματα.

Αυτό, σύμφωνα με τον ίδιο, αλλάζει και τους όρους της σχέσης της Ευρώπης με τους διεθνείς εταίρους της. Η Ευρώπη δεν μπορεί να θεωρεί δεδομένο ότι οι ΗΠΑ ή η Κίνα θα της παρέχουν απρόσκοπτη πρόσβαση στις κρίσιμες τεχνολογίες. Θα μπορούσε, για παράδειγμα, μια μελλοντική αμερικανική κυβέρνηση να συνδέσει την πρόσβαση στα προηγμένα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης με αλλαγές στους ευρωπαϊκούς ψηφιακούς κανόνες ή στους ψηφιακούς φόρους. Αντίστοιχα, η Κίνα θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει τις άδειες για μοντέλα ανοικτών βαρών ως μοχλό πίεσης σε μια εμπορική ή δασμολογική διαμάχη.

Εάν η Ευρώπη δεν ελέγχει κάποιο τμήμα της αλυσίδας αξίας, προειδοποιεί ο Ντράγκι, η ανάπτυξη μέσω της τεχνητής νοημοσύνης και η ευρωπαϊκή κυριαρχία θα βρεθούν σε αντίθετες κατευθύνσεις.

Η σημερινή περιορισμένη δυνατότητα της Ευρώπης

Η δυνατότητα της Ευρώπης να αποκτήσει κυρίαρχη θέση στην τεχνητή νοημοσύνη είναι σήμερα περιορισμένη. Τα ευρωπαϊκά πρωτοποριακά εργαστήρια δεν μπορούν ακόμη να ανταγωνιστούν οικονομικά τους αντίστοιχους αμερικανικούς και κινεζικούς ομίλους, ενώ η παραγωγή προηγμένων ημιαγωγών βρίσκεται αρκετά πίσω. Υπάρχει, όμως, ένας τομέας στον οποίο η Ευρώπη διαθέτει σημαντικό πλεονέκτημα: τα δεδομένα.

Η ήπειρος διαθέτει τεράστιους όγκους δεδομένων του δημόσιου τομέα, μεταξύ άλλων από δεκαετίες καταγραφής στοιχείων υγείας και εργασίας των στατιστικών υπηρεσιών. Παράλληλα, ο ιδιαίτερα αυτοματοποιημένος ευρωπαϊκός μεταποιητικός τομέας παράγει μεγάλες ποσότητες βιομηχανικών δεδομένων που μπορούν να αξιοποιηθούν από συστήματα τεχνητής νοημοσύνης. Οι εκτιμήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής τοποθετούν την αξία της ευρωπαϊκής οικονομίας δεδομένων σε περισσότερα από 800 δισ. ευρώ, ή πάνω από το 5% του ΑΕΠ, έως το 2030.

Το πρόβλημα είναι ότι για να αξιοποιήσει αυτά τα δεδομένα η Ευρώπη πρέπει να ελέγχει και την υποδομή που τα αποθηκεύει και τα επεξεργάζεται. Αυτό σημαίνει ότι χρειάζεται περισσότερα και μεγαλύτερα κέντρα δεδομένων τεχνητής νοημοσύνης.

Εδώ, όμως, εμφανίζεται μια νέα σύγκρουση. Οι τοπικές κοινωνίες ανησυχούν για το περιβαλλοντικό αποτύπωμα των data centers, την κατανάλωση ενέργειας και τις επιπτώσεις στους λογαριασμούς ηλεκτρικού ρεύματος. Παράλληλα, σημαντικό μέρος της χωρητικότητας που κατασκευάζεται σήμερα στην Ευρώπη προορίζεται για αμερικανικούς τεχνολογικούς κολοσσούς.

Ο Ντράγκι θεωρεί, ωστόσο, ότι η Ευρώπη δεν έχει την πολυτέλεια να αντιμετωπίζει τα data centers όπως οι ΗΠΑ. Ενώ στην αμερικανική συζήτηση κυριαρχεί ο φόβος της υπερκατασκευής, το ευρωπαϊκό πρόβλημα είναι ακριβώς το αντίθετο. Η ΕΕ φιλοξενεί λιγότερο από το 5% της παγκόσμιας υπολογιστικής ισχύος για τεχνητή νοημοσύνη, έναντι περίπου 75% στις ΗΠΑ.

Ακόμη και στην ευρύτερη αγορά data centers, η Ευρώπη αντιμετωπίζει σημαντικό έλλειμμα. Το χάσμα μεταξύ ζήτησης και διαθέσιμης χωρητικότητας υπολογίζεται σήμερα σε περίπου 3 GW, ποσότητα που αντιστοιχεί περίπου στο ένα τέταρτο της υφιστάμενης δυναμικότητας, ενώ αναμένεται να διευρυνθεί στα 14 GW έως το 2030.

Απαιτείται ευρωπαϊκός έλεγχος

Καθώς η τεχνολογική κυριαρχία αποκτά μεγαλύτερη σημασία, ο Ντράγκι εκτιμά ότι αυτή η έλλειψη εγχώριας υποδομής θα αρχίσει να αποτελεί σοβαρό μειονέκτημα. Η υπολογιστική ισχύς ενδέχεται να μην είναι πλέον πλήρως ανταλλάξιμη και μεγάλο μέρος της υποδομής που αποθηκεύει και επεξεργάζεται ευρωπαϊκά δεδομένα θα χρειαστεί να βρίσκεται εντός ευρωπαϊκού εδάφους.

Αμερικανικές εταιρείες μπορούν να καλύψουν μέρος αυτής της ανάγκης μέσω υπηρεσιών «κυρίαρχου cloud», οι οποίες λειτουργούν στην Ευρώπη αλλά παραμένουν υπό αμερικανική ιδιοκτησία. Για τις πιο ευαίσθητες εφαρμογές, όμως, ο Ντράγκι θεωρεί ότι απαιτείται ευρωπαϊκός έλεγχος, σε μια λογική κλιμακωτής προσέγγισης που έχει προτείνει και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Εάν το κενό υποδομών δεν καλυφθεί, η Ευρώπη κινδυνεύει να βρεθεί αντιμέτωπη με δύο προβλήματα. Από τη μία πλευρά, οι επιχειρήσεις μπορεί να περιορίσουν την υιοθέτηση της τεχνητής νοημοσύνης επειδή δεν μπορούν να διατηρήσουν τα δεδομένα τους εντός Ευρώπης. Από την άλλη, το υψηλό κόστος της υπολογιστικής ισχύος μπορεί να περιορίσει τη χρήση της τεχνολογίας σε εργασίες χαμηλότερης προστιθέμενης αξίας. Ήδη, όπως αναφέρει, η Amazon χρεώνει στη Γερμανία περίπου 15% περισσότερο για την υπηρεσία sovereign cloud σε σχέση με την τυπική υπηρεσία της.

Οι περιβαλλοντικές και κοινωνικές ανησυχίες γύρω από τα data centers μπορούν, σύμφωνα με τον Ντράγκι, να αντιμετωπιστούν μέσω κατάλληλου σχεδιασμού. Τα κέντρα δεδομένων θα μπορούσαν να υποχρεώνονται να χρησιμοποιούν καθαρή ενέργεια, να αξιοποιούν την απορριπτόμενη θερμότητα και να εγκαθίστανται μακριά από περιοχές όπου υπάρχει έλλειψη ενέργειας ή νερού. Παράλληλα, θα μπορούσαν να επωμίζονται το δίκαιο μερίδιο του κόστους που δημιουργούν για τα δίκτυα και να επιστρέφουν μέρος των οικονομικών οφελών στις τοπικές κοινωνίες.

Το μεγαλύτερο εμπόδιο, όμως, δεν βρίσκεται μόνο στην προσφορά αλλά και στη ζήτηση. Η κατασκευή ενός data center απαιτεί τεράστιες επενδύσεις, οι οποίες μπορούν να χρηματοδοτηθούν ευκολότερα όταν υπάρχουν μακροπρόθεσμες συμβάσεις αγοράς ισχύος. Στις ΗΠΑ, τέτοιες δεσμεύσεις παρέχονται από τους hyperscalers και τα μεγάλα εργαστήρια τεχνολογίας. Στην Ευρώπη, αντίθετα, η ζήτηση είναι κατακερματισμένη σε εκατομμύρια επιχειρήσεις.

Γι’ αυτό, ο Ντράγκι υποστηρίζει ότι η Ευρώπη πρέπει να δημιουργήσει μεγάλους, συγκεντρωτικούς αγοραστές υπολογιστικής ισχύος. Οι μεγαλύτερες επιχειρήσεις θα πρέπει να ενώσουν τις μεσαίου μεγέθους ανάγκες τους σε συμβάσεις αρκετά μεγάλες ώστε να μπορούν να στηρίξουν τη χρηματοδότηση νέων επενδύσεων.

Στόχος ο ενάρετος κύκλος

Ο στόχος είναι να δημιουργηθεί ένας ενάρετος κύκλος. Η ταχύτερη υιοθέτηση της τεχνητής νοημοσύνης από τις επιχειρήσεις θα δημιουργήσει τη ζήτηση που απαιτείται για τη χρηματοδότηση ευρωπαϊκών υποδομών. Οι υποδομές αυτές θα επιτρέψουν στην Ευρώπη να αξιοποιήσει τα δικά της δεδομένα σε εγκαταστάσεις που μπορεί να ελέγχει. Η φθηνότερη και κυρίαρχη υπολογιστική ισχύς θα επιταχύνει με τη σειρά της την υιοθέτηση της τεχνολογίας, αυξάνοντας την παραγωγικότητα και δημιουργώντας τα κεφάλαια για νέες επενδύσεις. Παράλληλα, η ύπαρξη εγχώριας υποδομής θα βελτιώσει τις προϋποθέσεις για την ανάπτυξη ευρωπαϊκών μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης.

Ο βαθύτερος κίνδυνος, ωστόσο, παραμένει για τον Ντράγκι ο φόβος ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα μεταφέρει τον πλούτο και την εξουσία σε μια νέα τεχνολογική ολιγαρχία.

Η λύση, κατά την άποψή του, βρίσκεται ακριβώς στη διαμόρφωση ενός πιο ανταγωνιστικού ευρωπαϊκού οικοσυστήματος. Η συγκέντρωση της ζήτησης μέσω κοινοπραξιών θα μπορούσε να επιτρέψει την είσοδο περισσότερων παρόχων στην αγορά, ενώ ο μεταξύ τους ανταγωνισμός θα περιόριζε τη συγκέντρωση των κερδών στα χέρια λίγων εταιρειών. Παράλληλα, μια προοδευτική φορολογία θα μπορούσε να διασφαλίσει ότι ένα μεγαλύτερο μέρος της κοινωνίας θα συμμετέχει στα οφέλη της τεχνολογικής προόδου.

Έτσι, το ζητούμενο για την Ευρώπη, σύμφωνα με τον Ντράγκι, δεν είναι να επιλέξει ανάμεσα στην ανάπτυξη, την κυριαρχία και τις αξίες της. Είναι να σχεδιάσει την υποδομή και τους κανόνες που θα της επιτρέψουν να πετύχει και τα τρία. Να αξιοποιήσει, δηλαδή, την τεχνητή νοημοσύνη για να αναπτυχθεί, χωρίς να εξαρτηθεί πλήρως από άλλους και χωρίς τα οφέλη της να καταλήξουν αποκλειστικά στα χέρια μιας νέας τεχνολογικής ελίτ.