Η ελληνική οικονομία βρίσκεται για άλλη μια φορά αντιμέτωπη με τις σεισμικές δονήσεις ενός πολέμου. Η κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή και οι απειλές στις διεθνείς εμπορικές οδούς δεν αποτελούν μια απλή επανάληψη του 2022. Πρόκειται για μια ποιοτικά διαφορετική δοκιμασία που απαιτεί ψυχραιμία και, κυρίως, μια καθαρή ανάγνωση των νέων δεδομένων που διαμορφώνουν το διεθνές στερέωμα.
Πολλοί αναρωτιούνται αν είμαστε στην ίδια θέση με την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία. Η απάντηση είναι σύνθετη. Από τη μία πλευρά, η Ελλάδα διαθέτει σήμερα μεγαλύτερη θεσμική και οικονομική ανθεκτικότητα, έχοντας ανακτήσει την επενδυτική βαθμίδα και θωρακίσει το τραπεζικό της σύστημα. Από την άλλη, όμως, το περιβάλλον μέσα στο οποίο καλούμαστε να απορροφήσουμε τους κραδασμούς έχει στενέψει επικίνδυνα.
Η πρώτη και βασικότερη διαφορά έγκειται στο τέλος αυτού που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε δημοσιονομική χαλαρότητα. Το 2022 η Ευρώπη λειτουργούσε ακόμη υπό το καθεστώς της γενικής ρήτρας διαφυγής, επιτρέποντας μια επεκτατική πολιτική στήριξης. Σήμερα, οι νέοι δημοσιονομικοί κανόνες είναι σε πλήρη ισχύ.
Η μετάβαση από τον έλεγχο των ελλειμμάτων στον αυστηρό περιορισμό των καθαρών πρωτογενών δαπανών σημαίνει ότι το κράτος δεν μπορεί πλέον να λειτουργεί ως γενικός χρηματοδότης των κρίσεων. Οποιαδήποτε παρέμβαση για την αναχαίτιση της ακρίβειας πρέπει πλέον να είναι απόλυτα στοχευμένη και δημοσιονομικά ουδέτερη, αλλιώς κινδυνεύουμε να υπονομεύσουμε την αξιοπιστία που με τόσο κόπο ανακτήσαμε.
Παράλληλα, η γεωπολιτική αστάθεια φέρνει ξανά στο προσκήνιο τη μεγάλη διαρθρωτική και διαχρονική αδυναμία της χώρας: το επίμονα υψηλό έλλειμμα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών. Σε αντίθεση με το 2022, η τρέχουσα κρίση αναδεικνύει την ανάγκη για μια βαθύτερη απεξάρτηση όχι μόνο από την ενέργεια, αλλά από το μοντέλο της κατανάλωσης που βασίζεται σε εισαγωγές.
Η άνοδος των τιμών στα καύσιμα και στις πρώτες ύλες, σε συνδυασμό με τη διατάραξη των εφοδιαστικών αλυσίδων, επιδεινώνει το εξωτερικό μας ισοζύγιο, καθιστώντας την οικονομία ευάλωτη σε εξωγενή σοκ. Η βιωσιμότητα της ανάπτυξης περνά πλέον αναπόφευκτα μέσα από την ενίσχυση της εγχώριας παραγωγικής βάσης και των εξαγωγών, ώστε να κλείσει η ψαλίδα που μας κρατά δέσμιους των διεθνών αναταράξεων.
Ταυτόχρονα, βρισκόμαστε μπροστά σε ένα διαφαινόμενο χρηματοδοτικό κενό. Ενώ το 2022 είχαμε μπροστά μας όλο τον ορίζοντα των πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης, σήμερα το πρόγραμμα οδεύει προς την ολοκλήρωσή του. Η ελληνική οικονομία καλείται να μάθει να αναπτύσσεται χωρίς τα «δεκανίκια» των έκτακτων ευρωπαϊκών κονδυλίων, στηριζόμενη πλέον στις δικές της δυνάμεις και στις ιδιωτικές επενδύσεις.
Η Ελλάδα παραμένει μια «όαση σταθερότητας», αλλά δεν είναι αλώβητη. Η απάντηση στον πόλεμο δεν μπορεί να είναι μόνο τα επιδόματα, αλλά οι δομικές μεταρρυθμίσεις που θα μειώσουν την εξάρτησή μας από εξωγενείς παράγοντες. Σε αυτό το ναρκοθετημένο περιβάλλον, η δημοσιονομική πειθαρχία, μαζί όμως με την κοινωνική συνοχή, είναι η μόνη ασφαλής πυξίδα.
*Ο Παναγιώτης Λιαργκόβας είναι καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου
