Θεσσαλονίκη: Η μεγάλη πυρκαγιά του 1917 που γέννησε μια νέα πόλη

Η Μεγάλη Πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης, τον Αύγουστο του 1917, υπήρξε μία από τις μεγαλύτερες αστικές καταστροφές στην ιστορία της νεότερης Ελλάδας. Δεν ήταν απλώς μια τεράστια πυρκαγιά που κατέστρεψε σπίτια και καταστήματα. Αποτέλεσε ένα σημείο καμπής για τη Θεσσαλονίκη, καθώς εξαφάνισε μεγάλο μέρος του ιστορικού της κέντρου και άνοιξε τον δρόμο για έναν ριζικό πολεοδομικό μετασχηματισμό. Η πόλη που γνωρίζουμε σήμερα είναι, σε μεγάλο βαθμό, προϊόν εκείνης της καταστροφής.

Η πυρκαγιά εκδηλώθηκε στις 5/18 Αυγούστου 1917, σε μια Θεσσαλονίκη που βρισκόταν σε εξαιρετικά κρίσιμη ιστορική συγκυρία. Η Ελλάδα είχε μόλις ενσωματώσει την πόλη, ενώ ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος βρισκόταν σε εξέλιξη και η Θεσσαλονίκη είχε μετατραπεί σε σημαντικό κέντρο των συμμαχικών δυνάμεων.

Η πυρκαγιά, όπως προέκυψε από την ανάκριση που διεξήγαγαν οι δικαστικές αρχές της Θεσσαλονίκης, ξεκίνησε το Σάββατο στις 5:00 στις 05/18 Αυγούστου 1917 περίπου στις 3 το μεσημέρι από ένα φτωχικό σπίτι προσφύγων στη διεύθυνση Ολυμπιάδος 3, στη συνοικία Μεβλανέ μεταξύ του κέντρου και της Άνω Πόλης.

Η κατάσταση επιδεινώθηκε από την αρχική ολιγωρία, την έλλειψη οργανωμένης πυροσβεστικής υπηρεσίας, την πυκνή δόμηση και τους ισχυρούς ανέμους. Η φωτιά εξαπλώθηκε με μεγάλη ταχύτητα και μέσα σε περίπου 32 ώρες είχε μετατρέψει μεγάλο τμήμα του κέντρου σε ερείπια.

Η καταστροφή ήταν τεράστια: περίπου 9.500 κτίρια κάηκαν σε έκταση περίπου ενός εκατομμυρίου τετραγωνικών μέτρων, δηλαδή περίπου το ένα τρίτο της πόλης και μεγάλο μέρος του ιστορικού της πυρήνα.

Η φωτιά φτάνει στο λιμάνι

Τα θύματα και οι άστεγοι

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία της πυρκαγιάς είναι ότι, παρά την τεράστια έκταση της καταστροφής, δεν καταγράφηκαν θάνατοι κατοίκων από τη φωτιά. Αυτό δεν σημαίνει, βέβαια, ότι δεν υπήρξαν ανθρώπινες απώλειες με την ευρύτερη έννοια: δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι έχασαν μέσα σε λίγες ώρες τα σπίτια, τις επιχειρήσεις και τα περιουσιακά τους στοιχεία.

Οι εκτιμήσεις για τους ανθρώπους που έμειναν άστεγοι κυμαίνονται περίπου στις 70.000-75.000. Ιδιαίτερα βαρύ ήταν το πλήγμα για την πολυάριθμη εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης. Σύμφωνα με το λεγόμενο Pallis Report, περίπου 52.000 Εβραίοι, 10.000 Ορθόδοξοι και 11.000 Μουσουλμάνοι επηρεάστηκαν από την καταστροφή.

Η φωτιά κατέστρεψε επίσης 4.096 από τα 7.695 καταστήματα της πόλης, με αποτέλεσμα περίπου το 70% του εργατικού δυναμικού να μείνει προσωρινά χωρίς εργασία.

Πόσο κόστισε η καταστροφή

Η οικονομική ζημιά αποτιμήθηκε τότε σε περίπου 8 εκατομμύρια χρυσές λίρες, σύμφωνα με την Τράπεζα της Ελλάδος. Αυτός ο χρυσός αντιστοιχεί σε περίπου 7 δισ. ευρώ. Η σύγκριση, ωστόσο, είναι ενδεικτική και όχι πραγματική αποτίμηση της σημερινής οικονομικής αξίας της καταστροφής, καθώς η σχετική αγοραστική δύναμη και το μέγεθος της οικονομίας έχουν αλλάξει δραματικά.

Πρόκειται για ένα τεράστιο ποσό για την εποχή και αφορά κυρίως τις υλικές καταστροφές. Δεν μπορεί να αποτυπώσει εύκολα την αξία των ιστορικών μνημείων, των αρχείων, των βιβλίων και των επιχειρήσεων που χάθηκαν.

Ανάμεσα στα κτίρια που καταστράφηκαν βρίσκονταν δημόσιες υπηρεσίες, τράπεζες, καταστήματα, εργαστήρια, εκκλησίες, τζαμιά και συναγωγές. Χάθηκαν επίσης σημαντικά αρχεία και μεγάλο μέρος της εκδοτικής και εμπορικής δραστηριότητας της πόλης. Συνολικά, η πυρκαγιά δεν κατέστρεψε απλώς κτίρια· κατέστρεψε ένα μεγάλο κομμάτι της πολυπολιτισμικής αστικής ζωής της παλιάς Θεσσαλονίκης.

Η πρώτη αντίδραση

Η άμεση προτεραιότητα ήταν η στέγαση των δεκάδων χιλιάδων πυροπαθών. Οι ελληνικές αρχές δημιούργησαν πρόχειρα καταλύματα, ενώ σημαντική ήταν και η συνδρομή των συμμαχικών δυνάμεων. Οι βρετανικές αρχές δημιούργησαν καταυλισμούς με περίπου 1.300 σκηνές για χιλιάδες άστεγους, ενώ οι γαλλικές αρχές δημιούργησαν αντίστοιχες εγκαταστάσεις.

Ωστόσο, η αποκατάσταση δεν μπορούσε να περιοριστεί στην επαναστέγαση των πυροπαθών. Η καταστροφή ήταν τόσο μεγάλη ώστε τέθηκε ένα πολύ πιο φιλόδοξο ερώτημα: θα ξαναχτιζόταν η παλιά Θεσσαλονίκη ή θα δημιουργούνταν μια καινούργια πόλη;

Ο Ερνέστ Εμπράρ και η νέα Θεσσαλονίκη

Η ελληνική κυβέρνηση επέλεξε τελικά τη δεύτερη λύση. Αντί να επιτρέψει την άναρχη ανακατασκευή των καμένων περιοχών, αποφάσισε να εκπονήσει ένα νέο πολεοδομικό σχέδιο. Κεντρικό ρόλο ανέλαβε ο Γάλλος αρχιτέκτονας και πολεοδόμος Ερνέστ Εμπράρ.

Το σχέδιο προέβλεπε ευρύτερους δρόμους, νέες πλατείες, οργανωμένα οικοδομικά τετράγωνα και μια περισσότερο ευρωπαϊκή πολεοδομική μορφή. Το πιο χαρακτηριστικό δημιούργημά του είναι η πλατεία Αριστοτέλους, η οποία αποτέλεσε έναν από τους βασικούς άξονες της νέας πόλης. Το σχέδιο του Εμπράρ δεν εφαρμόστηκε ποτέ στο σύνολό του, κυρίως λόγω οικονομικών δυσκολιών και των μεγάλων ανατροπών που ακολούθησαν. Ωστόσο, η βασική του λογική διαμόρφωσε τη σύγχρονη Θεσσαλονίκη.

Η ουσιαστική ανοικοδόμηση προχώρησε κυρίως από τις αρχές της δεκαετίας του 1920, δηλαδή περίπου τέσσερα χρόνια μετά την πυρκαγιά.

Πόσο γρήγορα ανέκαμψε η πόλη

Εδώ χρειάζεται μια διάκριση. Η Θεσσαλονίκη δεν επανήλθε στην προηγούμενη κατάστασή της. Η οικονομική και στεγαστική ζωή άρχισε να αποκαθίσταται σχετικά γρήγορα, αλλά η πλήρης πολεοδομική και κοινωνική μεταμόρφωση κράτησε πολλά χρόνια.

Επιπλέον, η πυρκαγιά συνέπεσε με μια σειρά κοσμοϊστορικών γεγονότων. Η Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 και η ανταλλαγή πληθυσμών έφεραν στη Θεσσαλονίκη τεράστιο αριθμό Ελλήνων προσφύγων, ενώ η μουσουλμανική κοινότητα της πόλης αποχώρησε σε μεγάλο βαθμό. Έτσι, μέσα σε περίπου μία δεκαετία, η Θεσσαλονίκη άλλαξε όχι μόνο αρχιτεκτονικά αλλά και δημογραφικά και κοινωνικά. Ο Δήμος Θεσσαλονίκης επισημαίνει ότι μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα η πόλη άλλαξε μέγεθος ριζικά σε εικόνα, και πληθυσμό.

Η ιστορική αποτίμηση

Η Μεγάλη Πυρκαγιά ήταν, επομένως, ταυτόχρονα καταστροφή και τομή. Σε ανθρώπινο και οικονομικό επίπεδο ήταν μια τραγωδία: δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι έμειναν άστεγοι, χιλιάδες επιχειρήσεις καταστράφηκαν και ένα τεράστιο μέρος της ιστορικής κληρονομιάς χάθηκε.

Από την άλλη πλευρά, η καταστροφή δημιούργησε τις προϋποθέσεις για κάτι που πριν από το 1917 ήταν εξαιρετικά δύσκολο: τον ριζικό επανασχεδιασμό μιας παλιάς, πυκνοδομημένης και πολυεπίπεδης πόλης. Η Θεσσαλονίκη μετακινήθηκε σταδιακά από τον οθωμανικό αστικό ιστό προς μια σύγχρονη ευρωπαϊκή μητρόπολη.

Γι’ αυτό και η πυρκαγιά του 1917 δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο ως μια φυσική καταστροφή. Έχει ένα γεγονός που έκλεισε οριστικά έναν ιστορικό κύκλο και άνοιξε έναν άλλον. Η παλιά πολυεθνική Θεσσαλονίκη χάθηκε σε μεγάλο βαθμό μέσα στις φλόγες, ενώ πάνω στα ερείπια της άρχισε να δημιουργείται η πόλη που, με πολλές μεταγενέστερες αλλαγές, γνωρίζουμε σήμερα.

Με μια φράση: η φωτιά κράτησε περίπου 32 ώρες, κατέστρεψε 9.500 κτίρια, άφησε περίπου 70.000 ανθρώπους άστεγους, προκάλεσε υλικές ζημιές της τάξης των 8 εκατ. χρυσών λιρών και, παρότι δεν προκάλεσε καταγεγραμμένους θανάτους κατοίκων, άλλαξε για πάντα τη Θεσσαλονίκη. Η ουσιαστική ανοικοδόμηση ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 1920 και η πλήρης μεταμόρφωση της πόλης εξελίχθηκε σε βάθος δεκαετιών.