Ο Ευαγγέλης Ζάππας υπήρξε μία από τις πιο ιδιαίτερες μορφές του ελληνικού 19ου αιώνα. Πολεμιστής της Ελληνικής Επανάστασης, επιχειρηματίας, γαιοκτήμονας και μεγάλος ευεργέτης, έγινε στη Βλαχία ένας από τους πλουσιότερους ανθρώπους της Ανατολικής Ευρώπης και χρησιμοποίησε μεγάλο μέρος της περιουσίας του για έναν σκοπό που ξεπερνούσε κατά πολύ την προσωπική του υστεροφημία: την αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων.
Ο Ζάππας γεννήθηκε στις 23 Αυγούστου 1800 στο Λάμποβο, κοντά στο Τεπελένι, σε μια περιοχή που τότε βρισκόταν υπό οθωμανική κυριαρχία. Τα παιδικά του χρόνια ήταν φτωχά και δεν έλαβε συστηματική εκπαίδευση. Σε ηλικία μόλις 13 ετών εγκατέλειψε το χωριό του και συνδέθηκε με το περιβάλλον του Αλή Πασά. Όταν ξέσπασε η Ελληνική Επανάσταση το 1821, προσχώρησε στον αγώνα και έφθασε στον βαθμό του ταγματάρχη. Όπως μας πληροφορεί η ιστοσελίδα του Ζαππείου Μεγάρου πολέμησε σε σημαντικές επιχειρήσεις και συνδέθηκε προσωπικά με τον Μάρκο Μπότσαρη, ενώ αργότερα υπηρέτησε υπό άλλους σημαντικούς οπλαρχηγούς. Ο ίδιος ανέφερε ότι είχε τραυματιστεί πέντε φορές κατά τη διάρκεια του Αγώνα.
Μετά την ανεξαρτησία της Ελλάδας, η ζωή του πήρε διαφορετική κατεύθυνση. Το 1831 εγκαταστάθηκε στη Βλαχία, όπου άρχισε να οικοδομεί την επιχειρηματική του περιουσία. Η δραστηριότητά του συνδέθηκε κυρίως με τη γη και τη γεωργία. Αρχικά αξιοποίησε μισθωμένες εκτάσεις και στη συνέχεια, ιδιαίτερα μετά την απόκτηση της υπηκοότητας της Βλαχίας το 1844, προχώρησε σε αγορές μεγάλων εκτάσεων γης και στην εκμετάλλευσή τους. Πηγές που σναφέρονται στη συμβολή του στην αναβίωση των Ολυμπιακών τον περιγράφουν κατά τη δεκαετία του 1850 ως έναν από τους πλουσιότερους επιχειρηματίες της Ανατολικής Ευρώπης.
Ο αυτοδημιούργητος κροίσος
Το μέγεθος της περιουσίας του ήταν εντυπωσιακό για την εποχή. Κατά τον θάνατό του, το 1865, η συνολική περιουσία του εκτιμάται σε περίπου 6 εκατομμύρια χρυσές δραχμές. Το ποσό αυτό πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ιστορική αποτίμηση και όχι να μετατρέπεται μηχανικά σε σημερινό νόμισμα, καθώς η αγοραστική δύναμη της χρυσής δραχμής του 19ου αιώνα δεν συγκρίνεται ευθέως με το σημερινό ευρώ. Σε κάθε περίπτωση, το μέγεθος της περιουσίας εξηγεί πώς ένας άνθρωπος που είχε ξεκινήσει από ένα μικρό χωριό και χωρίς ουσιαστική μόρφωση μπορούσε να χρηματοδοτεί έργα εθνικής κλίμακας.
Η μεγάλη ιδέα που θα συνδεόταν τελικά με το όνομά του δεν ήταν αρχικά δική του. Ο ποιητής Παναγιώτης Σούτσος είχε ήδη προτείνει, από το 1833, την αναβίωση των αρχαίων Ολυμπιακών Αγώνων. Ο Ζάππας επηρεάστηκε από αυτή την ιδέα του Σούτσου και αποφάσισε να τη μετατρέψει από όραμα σε πραγματικότητα — χρησιμοποιώντας τη δική του περιουσία.
Το 1856 απευθύνθηκε στον βασιλιά Όθωνα και προσφέρθηκε να χρηματοδοτήσει την αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων και να χρηματοδοτήσει χρηματικά βραβεία για τους νικητές. Η πρόταση συνάντησε αρχικά αντιδράσεις, καθώς μέρος του πολιτικού κόσμου θεωρούσε ότι η αναβίωση των αρχαίων αθλητικών αγώνων δεν ταίριαζε στις ανάγκες του σύγχρονου ελληνικού κράτους. Τελικά, όμως, συμφωνήθηκε η διοργάνωση αγώνων ανά τετραετία, παράλληλα με εκθέσεις γεωργίας και βιομηχανίας, με τη χρηματοδότηση του Ζάππα.
Ο Ζάππας αναβιώνει τους αρχαίους αγώνες
Έτσι, στις 15 Νοεμβρίου 1859 πραγματοποιήθηκαν στην Αθήνα οι πρώτοι Ζάππειοι Ολυμπιακοί Αγώνες, γνωστοί τότε ως «Ολύμπια». Δεν ήταν ακόμη οι Ολυμπιακοί Αγώνες που γνωρίζουμε σήμερα και δεν τελούσαν υπό την αιγίδα της Διεθνούς Ολυμπιακής Επιτροπής. Ωστόσο, αποτέλεσαν μια αποφασιστική προσπάθεια αναβίωσης της αρχαίας παράδοσης. Οι αγώνες περιλάμβαναν δρόμους, δισκοβολία, ακοντισμό, πάλη, άλματα και άλλες δοκιμασίες.
Η δεύτερη διοργάνωση, το 1870, πραγματοποιήθηκε στο ανακαινισμένο Παναθηναϊκό Στάδιο και ήταν πολύ μεγαλύτερη και καλύτερα οργανωμένη. Η χρηματοδότηση του Ζάππα είχε πλέον δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για μόνιμες αθλητικές εγκαταστάσεις και για τη συνέχιση της ιδέας.
Ο ίδιος, όμως, δεν έζησε για να δει την πλήρη υλοποίηση του οράματός του. Πέθανε το 1865, αφήνοντας την περιουσία του σε μεγάλο βαθμό δεσμευμένη για κοινωφελείς σκοπούς. Την εκτέλεση της διαθήκης του ανέλαβε ο εξάδελφός του Κωνσταντίνος Ζάππας, ο οποίος συνέχισε το έργο του.
Από την κληρονομιά του χρηματοδοτήθηκε η κατασκευή του Ζαππείου, ενός από τα σημαντικότερα κτίρια της νεότερης Αθήνας. Το Ζάππειο εγκαινιάστηκε το 1888 και συνδέθηκε τόσο με τις εκθέσεις όσο και με την Ολυμπιακή ιδέα. Η κληρονομιά του Ζάππα συνέβαλε επίσης στην προσπάθεια ανακατασκευής του Παναθηναϊκού Σταδίου, το οποίο αργότερα θα έπαιζε καθοριστικό ρόλο στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1896.
Δεν θα υπήρχαν σύγχρονοι Ολυμπιακοί χωρίς αυτόν
Η επιρροή του, επομένως, ξεπέρασε κατά πολύ τη διοργάνωση των Ολυμπίων του 1859 και του 1870. Η παράδοση που δημιούργησε επηρέασε μεταγενέστερα πρόσωπα, μεταξύ των οποίων τον Γάλλο βαρόνο Πιερ ντε Κουμπερτέν, ο οποίος ίδρυσε το 1894 τη Διεθνή Ολυμπιακή Επιτροπή. Ο καθηγητής Ντέβιντ Γιανγκ έχει υποστηρίξει χαρακτηριστικά ότι χωρίς τον Ζάππα οι Αγώνες της Αθήνας του 1896 πιθανότατα δεν θα είχαν πραγματοποιηθεί με τον ίδιο τρόπο.
Η φιλανθρωπία του, ωστόσο, δεν περιορίστηκε στους Ολυμπιακούς Αγώνες. Χρηματοδότησε σχολεία, εκπαιδευτικά ιδρύματα και υποτροφίες, ιδιαίτερα στην Ήπειρο και στην Κωνσταντινούπολη. Υποστήριξε επίσης τη Ρουμανική Ακαδημία και χρηματοδότησε επιστημονικά και εκδοτικά έργα. Η δράση του επεκτάθηκε ακόμη και στην υποστήριξη εκδόσεων και βιβλίων στην αλβανική γλώσσα. Ίδρυσε και σχολείο στη γενέτειρά του, στο Λάμποβο.
Η περίπτωση του Ευαγγέλη Ζάππα είναι, επομένως, χαρακτηριστική μιας γενιάς αυτοδημιούργητων ευεργετών του 19ου αιώνα. Η περιουσία των 6 εκατομμυρίων χρυσών δραχμών, που είχε δημιουργήσει κυρίως μέσω της γης και της γεωργικής επιχειρηματικότητας στη Βλαχία, του έδωσε κάτι που ελάχιστοι άνθρωποι της εποχής διέθεταν: τη δυνατότητα να μετατρέψει μια προσωπική ιδέα σε θεσμό.
Ο Ζάππας δεν ίδρυσε μόνος του τους σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες. Έκανε όμως κάτι εξίσου σημαντικό: έδωσε στην ιδέα της αναβίωσής τους την οικονομική βάση χωρίς την οποία θα έμενε πιθανότατα ένα ρομαντικό όνειρο του 19ου αιώνα.
ΥΓ. Η επιθυμία του Ζάππα ήταν να ταφεί αρχικά στη Ρουμανία, όπου έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του. Αλλά μετά από τέσσερα χρόνια, έγινε ανακομιδή των οστών τα οποία επανενταφίστηκαν στην αυλή του σχολείου στο Λάμποβο, όπου γεννήθηκε, και το κρανίο του τοποθετήθηκε κάτω από το μνημειακό του άγαλμα έξω από το Ζάππειο στην Αθήνα. Η τελετή για την ταφή πραγματοποιήθηκε στις 10 π.μ. στις 20 Οκτωβρίου 1888 στο Ζάππειο.
