Ο Μαρκ Ρόθκο είναι από τις πιο ενδιαφέρουσες περιπτώσεις όπου η καλλιτεχνική αξία, η ιστορία της τέχνης και η οικονομική αξία συναντώνται. Και το παράδοξο είναι ότι, με μια πρώτη ματιά, ένας πίνακάς του μπορεί να μοιάζει εξαιρετικά απλός: δύο ή τρία μεγάλα χρωματικά ορθογώνια. Γιατί, λοιπόν, μπορεί να αξίζει δεκάδες εκατομμύρια δολάρια;
Από τον Ρόθκο των μορφών στον Ρόθκο του χρώματος
Ο Ρόθκο γεννήθηκε στις 25 Σεπτεμβρίου 1903 ως Μάρκους Ρότκοβιτς στο Ντβινσκ της τότε Ρωσικής Αυτοκρατορίας, στη σημερινή Λετονία, και μετανάστευσε στις ΗΠΑ ως παιδί. Αρχικά δεν ήταν αφηρημένος ζωγράφος. Ζωγράφιζε πορτρέτα, τοπία, σκηνές πόλης και ανθρώπινες μορφές. Σταδιακά, όμως, απομακρύνθηκε από την αναπαράσταση του πραγματικού κόσμου και στράφηκε προς μια ζωγραφική που θα μπορούσε να εκφράσει συναισθήματα και υπαρξιακές καταστάσεις.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1940 έφτασε στη χαρακτηριστική γλώσσα που σήμερα αναγνωρίζουμε ως «Ρόθκο»: μεγάλα, κάθετα τοποθετημένα ορθογώνια χρώματος, με ασαφή, σχεδόν αιωρούμενα περιγράμματα. Δεν ήθελε να ζωγραφίσει ένα αντικείμενο. Ήθελε ο θεατής να βιώσει μια εμπειρία.
Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο για να καταλάβει κανείς γιατί οι πίνακές του δεν είναι απλώς «χρωματισμένοι καμβάδες». Για τον Ρόθκο, το χρώμα ήταν το μέσο για να μιλήσει για τραγωδία, έκσταση, φόβο, σιωπή, θάνατο και πνευματικότητα. Η εθνική πινακοθήκη των ΗΠΑ στην Ουάσιγκτον (National Gallery of Art) σημειώνει ότι ο ίδιος θεωρούσε τα έργα του εκφράσεις «βασικών ανθρώπινων συναισθημάτων».
Η αναγνώριση και η οικονομική καταξίωση
Ο Ρόθκο δεν ήταν ένας άγνωστος καλλιτέχνης που ανακαλύφθηκε μετά θάνατον. Ήδη από τη δεκαετία του 1950 είχε γίνει μία από τις σημαντικές μορφές της Νεοϋορκέζικης Σχολής και του Αφηρημένου Εξπρεσιονισμού. Το 1954 το Art Institute of Chicago του αφιέρωσε ατομική έκθεση, ενώ το 1961 το MoMA της Νέας Υόρκης διοργάνωσε μεγάλη αναδρομική έκθεση για τη δουλειά του.
Ακολούθησαν σημαντικές παραγγελίες, μεταξύ άλλων για το Harvard και την εκκλησία που εξελίχθηκε στη Rothko Chapel στο Χιούστον. Το 1968 εξελέγη στο National Institute of Arts and Letters και το 1969 το Yale του απένειμε επίτιμο διδακτορικό.
Rothko Chapel
Ο Ρόθκο δεν ήταν φτωχός προς το τέλος της ζωής του. Είχε πλέον σημαντικούς συλλέκτες, γκαλερί και μεγάλες παραγγελίες. Το 1969, έναν χρόνο πριν από τον θάνατό του, έκανε μάλιστα τις μεγαλύτερες πωλήσεις της καριέρας του μέχρι τότε, ύψους περίπου 1,7 εκατ. δολαρίων μέσω της Marlborough Gallery. Σύμφωνα με μεταγενέστερο δημοσίευμα του New Yorker, εκείνη την περίοδο είχε πει σε φίλο του: «Είμαι πολύ πλούσιος».
Η συμφωνία με τη Marlborough Gallery μια εξαιρετικά προβληματική. Η γκαλερί ουσιαστικά απέκτησε πολύ μεγάλο έλεγχο πάνω στην εμπορική διάθεση των έργων του. Η μεταγενέστερη δικαστική διαμάχη για την κληρονομιά του αποκάλυψε ότι τα έργα του είχαν σε αρκετές περιπτώσεις αποτιμηθεί και διακινηθεί σε τιμές πολύ χαμηλότερες από την πραγματική τους δυναμική στην αγορά. Τα δικαστήρια χαρακτήρισαν τη συμπεριφορά των εκτελεστών της κληρονομιάς και της γκαλερί εξαιρετικά επιβαρυντική για την περιουσία του.
Η μετά θάνατο εκτόξευση
Ο Ρόθκο πέθανε στις 25 Φεβρουαρίου 1970. Η κληρονομιά του περιλάμβανε περίπου 798 πίνακες, οι οποίοι αποτελούσαν το βασικό περιουσιακό στοιχείο της.
Και τότε συνέβη κάτι που εξηγεί σε μεγάλο βαθμό τη σημερινή μυθική αξία του.
Μόλις τρεις μήνες μετά τον θάνατό του, οι εκτελεστές συμφώνησαν να πουλήσουν 100 πίνακες στη Marlborough για μόλις 1,8 εκατ. δολάρια. Παράλληλα, άλλα 698 έργα παραδόθηκαν στη γκαλερί για πώληση με πολύ υψηλή προμήθεια.
Οι πραγματικές τιμές που άρχισαν να επιτυγχάνονται όμως έδειξαν ότι η αγορά είχε ήδη αρχίσει να αποτιμά τον Ρόθκο πολύ υψηλότερα. Το δικαστικό υλικό αναφέρει ότι μόνο οκτώ από αυτά τα 100 έργα απέφεραν 737.850 δολάρια μέσα στα δύο πρώτα χρόνια, ενώ είχαν περιληφθεί στη συμφωνία των 1,8 εκατ. δολαρίων για το σύνολο των 100.
O Ρόθκο πέθανε ήδη καταξιωμένος, με σημαντική περιουσία και ισχυρή παρουσία στα μουσεία και στην αγορά. Αυτό που δεν είχε προλάβει να δει ήταν η εκρηκτική οικονομική ανατίμηση που ακολούθησε. Εκεί βρίσκεται και η μεγάλη διαφορά ανάμεσα στον Ρόθκο που γνώριζε η αγορά το 1969 και στον Ρόθκο των σημερινών δημοπρασιών των 80–100+ εκατ. δολαρίων.
Γιατί θεωρείται τόσο σημαντικός
Ο Ρόθκο έγινε ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του Αφηρημένου Εξπρεσιονισμού και της λεγόμενης Color Field Painting, δίπλα σε καλλιτέχνες όπως ο Τζάκσον Πόλοκ, ο Μπάρνετ Νιούμαν και ο Κλίφορντ Στιλ.
Η καινοτομία του δεν ήταν απλώς ότι χρησιμοποίησε μεγάλα πεδία χρώματος. Ήταν ότι προσπάθησε να αλλάξει τη σχέση μεταξύ πίνακα και θεατή. Ήθελε τα έργα να έχουν χώρο γύρω τους, χαμηλό φωτισμό και συχνά να παρουσιάζονται σε μεγάλη κλίμακα, ώστε ο θεατής να βρίσκεται σχεδόν μέσα στο χρώμα.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το παρεκκλήσι Rothko Chapel στο Χιούστον, για το οποίο δημιούργησε 14 μεγάλους πίνακες. Το έργο του εκεί βρίσκεται στα όρια της ζωγραφικής, της αρχιτεκτονικής και της πνευματικής εμπειρίας.
Ακόμη πιο χαρακτηριστική ήταν η στάση του απέναντι στην εμπορική χρήση της τέχνης. Το 1958 ανέλαβε να δημιουργήσει περίπου 30 έργα για το εστιατόριο Four Seasons στο Seagram Building της Νέας Υόρκης. Τελικά αποχώρησε από την παραγγελία και επέστρεψε την αμοιβή, επειδή δεν ήθελε οι πίνακές του να λειτουργούν ως πολυτελής διακόσμηση ενός εστιατορίου.
O μηχανισμός της αγοράς τέχνης και οι τεράστιες τιμές
Πρώτον, ο Ρόθκο πέθανε το 1970, επομένως η προσφορά νέων αυθεντικών έργων είναι απολύτως περιορισμένη. Δεύτερον, τα κορυφαία έργα του βρίσκονται σε μουσεία ή σε μεγάλες ιδιωτικές συλλογές και σπάνια εμφανίζονται στην αγορά. Τρίτον, τα σημαντικότερα έργα του από τις δεκαετίες του 1950 και του 1960 θεωρούνται πλέον εμβληματικά κομμάτια της ιστορίας της μεταπολεμικής τέχνης.
Orange, Red, Yellow
Το Orange, Red, Yellow του 1961 πουλήθηκε από τον οίκο Christie’s το 2012 έναντι 86,9 εκατ. δολαρίων, ποσό που αποτέλεσε τότε ρεκόρ δημοπρασίας για μεταπολεμικό έργο τέχνης.
Το No. 7 του 1951 έφτασε τα 82,5 εκατ. δολάρια στη δημοπρασία της συλλογής Macklowe το 2021.
No. 7
Ακόμη υψηλότερη ήταν η τιμή του No. 6 (Violet, Green and Red), που πουλήθηκε ιδιωτικά το 2014 για περίπου 186 εκατ. δολάρια. Εδώ χρειάζεται προσοχή: πρόκειται για ιδιωτική συναλλαγή, όχι για δημόσιο ρεκόρ δημοπρασίας.
No. 6 (Violet, Green and Red)
Όταν κάποιος πληρώνει 80 ή 100 εκατ. δολάρια για έναν μεγάλο Ρόθκο, δεν αγοράζει απλώς τον καμβά και τα χρώματα. Αγοράζει ένα μοναδικό αντικείμενο μέσα στην ιστορία της τέχνης: την αυθεντικότητα, την προέλευση, τη σπανιότητα, την περίοδο δημιουργίας, τη θέση του έργου στο σύνολο της καριέρας του καλλιτέχνη και την ιστορία των προηγούμενων ιδιοκτητών του.
Ο Ρόθκο έκανε το “απλό” εξαιρετικά δύσκολο. Για να λειτουργήσει ένας πίνακάς του, η αναλογία των χρωμάτων, η ένταση, η διαφάνεια των στρώσεων, οι διαστάσεις, οι αποστάσεις και η θέση του θεατή πρέπει να λειτουργούν μαζί. Γι’ αυτό δύο πίνακες που φαίνονται παρόμοιοι σε μια φωτογραφία μπορεί να έχουν τεράστια διαφορά καλλιτεχνικής και οικονομικής αξίας.
Με άλλα λόγια, η τιμή του Ρόθκο δεν προκύπτει από την πολυπλοκότητα της εικόνας αλλά από την ιστορική και συναισθηματική δύναμη που κατάφερε να συμπυκνώσει σε αυτή την φαινομενικά απλή εικόνα. Και αυτό είναι ακριβώς που τον έκανε έναν από τους ακριβότερους και σημαντικότερους ζωγράφους του 20ού αιώνα.
