Η υπερβολική χρήση αζωτούχων λιπασμάτων έχει συμβάλει καθοριστικά στην αύξηση της παγκόσμιας παραγωγής τροφίμων, όμως έχει δημιουργήσει ένα σοβαρό περιβαλλοντικό πρόβλημα που παραμένει λιγότερο γνωστό από την κλιματική αλλαγή. Η διαρροή δραστικών ενώσεων που περιέχουν άζωτο στο περιβάλλον επιβαρύνει την ατμόσφαιρα και τα υδάτινα οικοσυστήματα, ενισχύει την υπερθέρμανση του πλανήτη και συνδέεται με σοβαρές επιπτώσεις στη δημόσια υγεία.
Ο Κεντάρο Χαγιάσι, καθηγητής στο Ερευνητικό Ινστιτούτο για την Ανθρωπότητα και τη Φύση της Ιαπωνίας, προειδοποιεί μέσω των Japan Times ότι η πρόκληση δεν είναι να σταματήσει η χρήση αζώτου, αλλά να περιοριστεί η σπατάλη και να διαχειριστούμε αποτελεσματικότερα τις ποσότητες που απελευθερώνονται στο περιβάλλον. Ο ίδιος προεδρεύει στο 10ο Διεθνές Συνέδριο για το Άζωτο, που πραγματοποιείται στο Κιότο, με αντικείμενο τη βιώσιμη διαχείρισή του για τις επόμενες γενιές.
Άζωτο: Από τη διατροφική επανάσταση στη ρύπανση
Το άζωτο είναι απαραίτητο για τη ζωή, καθώς αποτελεί βασικό συστατικό των πρωτεϊνών και του DNA. Παρότι αντιστοιχεί περίπου στο 78% της ατμόσφαιρας, το μεγαλύτερο μέρος του βρίσκεται σε σταθερή μορφή, την οποία οι άνθρωποι και τα ζώα δεν μπορούν να αξιοποιήσουν απευθείας.
Η κατάσταση άλλαξε ριζικά στις αρχές του 20ού αιώνα με την ανάπτυξη της μεθόδου Haber-Bosch, η οποία επέτρεψε τη βιομηχανική παραγωγή αμμωνίας από άζωτο και υδρογόνο. Η τεχνολογία αυτή αποτέλεσε τη βάση για τα συνθετικά λιπάσματα και συνέβαλε στην εντυπωσιακή αύξηση της αγροτικής παραγωγής. Από περίπου 1,6 δισ. ανθρώπους το 1900, ο παγκόσμιος πληθυσμός έφτασε τα 8 δισ. σήμερα. Σύμφωνα με τον Χαγιάσι, περίπου το μισό άζωτο που περιέχεται στα τρόφιμα που καταναλώνει η ανθρωπότητα προέρχεται από λιπάσματα που παράγονται με αυτή τη μέθοδο.
Το πρόβλημα είναι ότι οι καλλιέργειες απορροφούν μόλις το μισό από το άζωτο των λιπασμάτων που εφαρμόζονται στα χωράφια. Το υπόλοιπο διαφεύγει στην ατμόσφαιρα και στα νερά, προκαλώντας ρύπανση, όξινη βροχή και ευτροφισμό, δηλαδή υπερβολικό εμπλουτισμό των υδάτων με θρεπτικά συστατικά.
Το περιβαλλοντικό κόστος της διατροφής
Σημαντική πηγή επιβάρυνσης αποτελεί και η κτηνοτροφία. Η παραγωγή ζωοτροφών απαιτεί μεγάλες ποσότητες αζώτου, ενώ η μετατροπή του σε ζωική πρωτεΐνη είναι ιδιαίτερα αναποτελεσματική. Σύμφωνα με τον Ιάπωνα επιστήμονα, περίπου το 50% του αζώτου που χρησιμοποιείται στις καλλιέργειες μετατρέπεται σε φυτική παραγωγή, αλλά στην περίπτωση του βοδινού κρέατος μόλις το 10% καταλήγει στο τελικό προϊόν. Επιπλέον, τα περιττώματα των ζώων αποτελούν πηγή διαρροής αζωτούχων ενώσεων.
Οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στα οικοσυστήματα. Τα οξείδια του αζώτου συμβάλλουν στη δημιουργία όζοντος κοντά στην επιφάνεια της Γης, ενώ ενώσεις όπως το αμμώνιο και τα νιτρικά συμμετέχουν στη δημιουργία λεπτών αιωρούμενων σωματιδίων PM2.5. Τα σωματίδια αυτά εισχωρούν βαθιά στους πνεύμονες και συνδέονται με αναπνευστικές και καρδιαγγειακές παθήσεις. Παράλληλα, το υποξείδιο του αζώτου είναι ο τρίτος σημαντικότερος παράγοντας ανθρωπογενούς υπερθέρμανσης, μετά το διοξείδιο του άνθρακα και το μεθάνιο. Το οικονομικό κόστος της αζωτούχου ρύπανσης εκτιμήθηκε σε 1,2 τρισ. δολάρια παγκοσμίως το 2010.
Ανακύκλωση και αλλαγή καταναλωτικών συνηθειών
Ο Χαγιάσι προτείνει μια πιο κυκλική προσέγγιση στη διαχείριση του αζώτου. Τα ζωικά απόβλητα θα μπορούσαν, μέσω κομποστοποίησης, να επιστρέφουν στα χωράφια ως οργανικό λίπασμα, περιορίζοντας την ανάγκη για νέες εισροές. Εξίσου σημαντική θεωρεί την αντιμετώπιση της σπατάλης τροφίμων: κάθε προϊόν που πετιέται αντιπροσωπεύει άσκοπη κατανάλωση του αζώτου που απαιτήθηκε για την παραγωγή του.
Σε ατομικό επίπεδο, η βασικότερη παρέμβαση είναι να αξιοποιούμε καλύτερα τα τρόφιμα, να αποφεύγουμε την υπερκατανάλωση και να περιορίζουμε, όπου είναι εφικτό, την κατανάλωση κρέατος. Δεν ζητά, πάντως, πλήρη εγκατάλειψη συγκεκριμένων διατροφικών επιλογών, αλλά μεγαλύτερη συνείδηση για το περιβαλλοντικό τους αποτύπωμα.
Σε διεθνές επίπεδο, ο επιστήμονας θεωρεί δύσκολη τη δημιουργία μιας ενιαίας συνθήκης αποκλειστικά για το άζωτο, καθώς το ζήτημα συνδέεται με τις συμφωνίες για το κλίμα, τη βιοποικιλότητα και τη ρύπανση. Προτείνει, αντί γι’ αυτό, καλύτερο συντονισμό μεταξύ των υφιστάμενων διεθνών πλαισίων, με ενισχυμένο ρόλο του Περιβαλλοντικού Προγράμματος του ΟΗΕ.
Η Ιαπωνία έχει ήδη καταρτίσει από το 2024 εθνικό σχέδιο δράσης για τη βιώσιμη διαχείριση του αζώτου, το πρώτο του είδους του παγκοσμίως. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Χαγιάσι, του λείπουν σαφείς, ποσοτικοί στόχοι. Το ζητούμενο, καταλήγει, είναι να διατηρηθούν τα οφέλη του αζώτου για την παραγωγή τροφίμων, χωρίς να μεταφέρεται το περιβαλλοντικό κόστος στις επόμενες γενιές.
