Οι αποφάσεις που λαμβάνονται πίσω από κλειστές πόρτες συχνά αποδεικνύονται πιο καθοριστικές από τις μάχες που διεξάγονται στο πεδίο. Αυτό φαίνεται πως συνέβη και στην υπόθεση των Στενών του Ορμούζ, όπου μια αμερικανική στρατιωτική επιχείρηση εξελίχθηκε σε σοβαρή διπλωματική κρίση μεταξύ Ουάσιγκτον και Ριάντ, αποκαλύπτοντας ότι οι δύο παραδοσιακοί σύμμαχοι δεν συμμερίζονται πλέον τις ίδιες προτεραιότητες για την ασφάλεια της περιοχής.
Σύμφωνα με δημοσίευμα της Wall Street Journal, η διαφωνία κορυφώθηκε όταν η Σαουδική Αραβία αρνήθηκε αρχικά να επιτρέψει στις αμερικανικές δυνάμεις να χρησιμοποιήσουν τις βάσεις και τον εναέριο χώρο της στο πλαίσιο της επιχείρησης Project Freedom, η οποία είχε ως στόχο τη διασφάλιση της ελεύθερης ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ.
Το σχέδιο για το Ορμούζ που σταμάτησε πριν καν ξεκινήσει
Η επιχείρηση είχε ανακοινωθεί από τον πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ με σκοπό την προστασία των εμπορικών και πετρελαϊκών πλοίων που διέρχονταν από το στρατηγικής σημασίας πέρασμα.
Περισσότερα από 100 αμερικανικά αεροσκάφη, πολεμικά πλοία, ελικόπτερα και μη επανδρωμένα συστήματα είχαν ήδη κινητοποιηθεί στη Μέση Ανατολή, όταν η Ουάσιγκτον συνάντησε ένα απρόσμενο εμπόδιο: το Ριάντ αρνήθηκε να προσφέρει τη στήριξη που θεωρούνταν απαραίτητη για την επιχείρηση.
Κατά την Wall Street Journal, η εξέλιξη αυτή οδήγησε ουσιαστικά στην ακύρωση του Project Freedom λίγες μόλις ώρες μετά την ανακοίνωσή του.
Η αμερικανική απάντηση
Η αντίδραση της Ουάσιγκτον ήταν ιδιαίτερα έντονη.
Όπως αναφέρει η Wall Street Journal, ο Λευκός Οίκος προειδοποίησε ότι θα μπορούσε να αναστείλει την παράδοση αναχαιτιστικών πυραύλων προς τη Σαουδική Αραβία, οι οποίοι είναι κρίσιμοι για την αντιμετώπιση επιθέσεων με ιρανικούς πυραύλους και drones.
Υπό αυτή την πίεση, το βασίλειο τελικά αναθεώρησε τη στάση του και ήρε τους περιορισμούς, ωστόσο Αμερικανοί αξιωματούχοι εκτιμούσαν ότι η ζημιά στις διμερείς σχέσεις είχε ήδη γίνει και δύσκολα θα αποκαθίστατο πλήρως.
Το Ορμούζ στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης
Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους θαλάσσιους διαδρόμους παγκοσμίως, καθώς από εκεί διέρχεται μεγάλο μέρος των διεθνών εξαγωγών πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου.
Η Σαουδική Αραβία είχε προειδοποιήσει εγκαίρως την αμερικανική κυβέρνηση ότι οποιαδήποτε στρατιωτική κλιμάκωση απέναντι στο Ιράν θα μπορούσε να οδηγήσει σε κλείσιμο των Στενών, προκαλώντας αναταράξεις στις διεθνείς αγορές ενέργειας και σοβαρές επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία.
Σύμφωνα με τη Wall Street Journal, οι Σαουδάραβες αξιωματούχοι υποστήριζαν ότι η ανατροπή του ιρανικού καθεστώτος ή η περαιτέρω στρατιωτική πίεση θα ενίσχυε τον κίνδυνο γενικευμένης αποσταθεροποίησης στην περιοχή.
Το Ορμούζ και η νέα διαμάχη για τη διέλευση των πλοίων
Το Ορμούζ, ωστόσο, δεν βρίσκεται στο επίκεντρο μόνο της στρατιωτικής αντιπαράθεσης, αλλά και μιας ευρύτερης συζήτησης για το καθεστώς διέλευσης των πλοίων από το στρατηγικό πέρασμα, με το Ιράν να επιδιώκει μεγαλύτερο έλεγχο στη ναυσιπλοΐα.
Η Τεχεράνη επιδιώκει την καθιέρωση υποχρεωτικών τελών διέλευσης για τα πλοία που χρησιμοποιούν τα Στενά του Ορμούζ, υποστηρίζοντας ότι θα καλύπτουν το κόστος των παρεχόμενων υπηρεσιών. Ωστόσο, ένα τέτοιο σύστημα θα της έδινε και τη δυνατότητα να περιορίζει κατά περίπτωση τη διέλευση των πλοίων.
Από την πλευρά του, το Ομάν φέρεται να προτείνει ένα διαφορετικό μοντέλο, αντίστοιχο με εκείνο που εφαρμόζεται στα Στενά της Μαλάκα, όπου ιδιωτικό ίδρυμα συγκεντρώνει εθελοντικές εισφορές αντί για υποχρεωτικά τέλη.
Ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο, έχει ξεκαθαρίσει ότι η Ουάσιγκτον δεν πρόκειται να αποδεχθεί την επιβολή ιρανικών τελών.
Σύμφωνα με τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας, επιτρέπεται η επιβολή τελών μόνο εντός χωρικών υδάτων, ενώ τα Στενά του Ορμούζ θεωρούνται διεθνής θαλάσσιος διάδρομος βάσει της συμφωνίας που συνήψαν Ιράν και Ομάν το 1968 και επικυρώθηκε από τον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό (IMO). Επομένως, η μονομερής επιβολή τελών θα μπορούσε να θεωρηθεί παραβίαση του διεθνούς δικαίου.
Παρά ταύτα, η συμφωνία είχε υπογραφεί επί Σάχη, πριν από την Ισλαμική Επανάσταση. Η σημερινή ιρανική ηγεσία θεωρεί ότι το ισχύον καθεστώς επιτρέπει τη διέλευση πολεμικών πλοίων που απειλούν την ασφάλεια της χώρας και επιδιώκει μεγαλύτερη δυνατότητα ελέγχου τόσο της ναυσιπλοΐας όσο και της οικονομικής αξιοποίησης της γεωγραφικής θέσης των Στενών.
Η συζήτηση γύρω από το μέλλον του Ορμούζ αναδεικνύει τις διαφορετικές προσεγγίσεις των περιφερειακών και διεθνών δυνάμεων, αλλά και τους λόγους για τους οποίους κάθε στρατιωτική πρωτοβουλία μπορεί να πυροδοτήσει νέες γεωπολιτικές εντάσεις. Μέσα σε αυτό το σύνθετο περιβάλλον, η Σαουδική Αραβία επέλεξε να δώσει προτεραιότητα στην αποκλιμάκωση, διαφοροποιώντας τη στάση της από εκείνη της Ουάσιγκτον.
Η διαφορετική στρατηγική του Ριάντ
Ενώ η Ουάσιγκτον επέλεγε τη στρατιωτική πίεση, το Ριάντ προσπαθούσε να κινηθεί προς την αντίθετη κατεύθυνση.
Ειδικότερρα, η σαουδαραβική ηγεσία επιδίωξε αποκλιμάκωση των εντάσεων, εκφράζοντας ανησυχίες ακόμη και για τις επιχειρήσεις των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων εναντίον ιρανικών στόχων, οι οποίες – κατά την εκτίμησή της – αύξαναν τον κίνδυνο αντιποίνων κατά ενεργειακών εγκαταστάσεων στον Κόλπο.
Παράλληλα, σύμφωνα με τη Wall Street Journal, το βασίλειο πίεζε τις ΗΠΑ να εγκαταλείψουν τον αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών και να επιστρέψουν στη διπλωματία, φοβούμενο ότι η οικονομική ασφυξία της Τεχεράνης θα οδηγούσε σε νέες επιθέσεις κατά κρίσιμων θαλάσσιων οδών.
Οι επιθέσεις που άλλαξαν τα δεδομένα
Παρά τις προειδοποιήσεις, οι στρατιωτικές επιχειρήσεις συνεχίστηκαν.
Το Ιράν εξαπέλυσε επιθέσεις με πυραύλους και drones εναντίον ενεργειακών εγκαταστάσεων και εμπορικών στόχων στον Κόλπο, πλήττοντας μεταξύ άλλων το έργο φυσικού αερίου Ras Laffan στο Κατάρ, τον πετρελαϊκό κόμβο της Φουτζέιρα στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και το πετρελαϊκό συγκρότημα Ras Tanura στη Σαουδική Αραβία, σύμφωνα με τη Wall Street Journal.
Οι εξελίξεις αυτές ενίσχυσαν τους φόβους της σαουδαραβικής ηγεσίας ότι οι ενεργειακές εξαγωγές της χώρας θα μπορούσαν να αποτελέσουν τον επόμενο στόχο, είτε από το Ιράν είτε μέσω των συμμάχων του, όπως οι Χούθι στην Ερυθρά Θάλασσα.
Η ψυχρότητα στις διπλωματικές σχέσεις
Η ένταση δεν περιορίστηκε στο στρατιωτικό επίπεδο.
Σύμφωνα με τη Wall Street Journal, ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Μάρκο Ρούμπιο πραγματοποίησε περιοδεία στις χώρες του Κόλπου χωρίς να επισκεφθεί τη Σαουδική Αραβία, γεγονός που στο Ριάντ ερμηνεύτηκε ως συνειδητή διπλωματική υποβάθμιση.
Ο Μάρκο Ρούμπιο πραγματοποίησε περιοδεία στις χώρες του Κόλπου χωρίς να επισκεφθεί τη Σαουδική Αραβία
Λίγο νωρίτερα, ο διάδοχος του σαουδαραβικού θρόνου, Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν, είχε αρνηθεί να συμμετάσχει στη σύνοδο της G7 στη Γαλλία, επικαλούμενος επίσημα ανειλημμένες υποχρεώσεις, ενώ σύμφωνα με ανθρώπους που γνωρίζουν τις σχετικές διεργασίες, η απόφαση αντανακλούσε τη δυσαρέσκειά του για τη διαχείριση του πολέμου από την Ουάσιγκτον.
Η σημασία της συμμαχίας
Παρά τις εντάσεις, οι σχέσεις ΗΠΑ και Σαουδικής Αραβίας εξακολουθούν να αποτελούν θεμέλιο της αμερικανικής στρατηγικής στη Μέση Ανατολή.
Η συνεργασία των δύο χωρών επηρεάζει τη σταθερότητα των ενεργειακών αγορών, τη διακίνηση πετρελαίου που τιμολογείται σε δολάρια, τις ισορροπίες απέναντι στο Ιράν, αλλά και σημαντικές επενδύσεις σε τομείς όπως τα κρίσιμα ορυκτά, η τεχνητή νοημοσύνη και η πολιτική πυρηνική ενέργεια.
Ωστόσο, σύμφωνα με τη Wall Street Journal, στην Ουάσιγκτον εξετάζεται πλέον το ενδεχόμενο περιορισμού της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας στη Σαουδική Αραβία και μεταφοράς δυνάμεων σε χώρες που στήριξαν περισσότερο τις αμερικανικές επιχειρήσεις, όπως το Ισραήλ και η Ιορδανία.
Το νέο κεφάλαιο στις σχέσεις Ουάσιγκτον – Ριάντ
Η κρίση γύρω από το Ορμούζ ανέδειξε ότι η στρατηγική σύμπλευση ΗΠΑ και Σαουδικής Αραβίας δεν μπορεί πλέον να θεωρείται δεδομένη.
Το Ριάντ εμφανίζεται αποφασισμένο να ακολουθήσει μια περισσότερο αυτόνομη εξωτερική πολιτική, επενδύοντας παράλληλα σε διαύλους επικοινωνίας με το Ιράν και σε νέες περιφερειακές συνεργασίες, ακόμη και με το Πακιστάν.
Από την άλλη πλευρά, η Ουάσιγκτον εξακολουθεί να θεωρεί τη Σαουδική Αραβία κρίσιμο εταίρο, χωρίς όμως να αποκλείει αναπροσαρμογές στην αμυντική της παρουσία στην περιοχή.
Αν οι διαφωνίες γύρω από το Ορμούζ αποτελούν την αρχή μιας πιο βαθιάς αναδιάταξης των σχέσεων των δύο συμμάχων, θα φανεί τους επόμενους μήνες.
Προς το παρόν, πάντως, η κρίση αποκάλυψε ότι ακόμη και οι πιο ισχυρές στρατηγικές συμμαχίες μπορούν να δοκιμαστούν όταν συγκρούονται διαφορετικές αντιλήψεις για την ασφάλεια και τη σταθερότητα της Μέσης Ανατολής.
