Καμπανάκι για την κανονιστική συμμόρφωση των Δήμων σε θέματα Τεχνητής Νοημοσύνης

Η νέα νομοθεσία για την Τεχνητή Νοημοσύνη φέρνει συγκεκριμένες, δεσμευτικές υποχρεώσεις για κάθε Δήμο της χώρας. Η προθεσμία της 31ης Δεκεμβρίου 2026 πλησιάζει, όμως ελάχιστοι Δήμαρχοι γνωρίζουν τι πρέπει να κάνουν.

Τη στιγμή όπου η δημόσια συζήτηση στην Ελλάδα για την υιοθέτηση της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) στην Τοπική Αυτοδιοίκηση επικεντρώνεται σχεδόν αποκλειστικά σε επί μέρους εφαρμογές παροχής υπηρεσιών και οι Διοικήσεις προβάλλουν με αγωνία την «είσοδο» των ΟΤΑ σε μια …νέα εποχή, έχει τεθεί ήδη σε εκκίνηση μια υποχρεωτική διαδικασία συμμόρφωσης των Δήμων σε μια σειρά από αυστηρές προσαρμογές, η οποία όμως έχει μείνει, ως συνήθως, στο περιθώριο αυτής της συζήτησης. Ο Νόμος 5321/2026, ο εθνικός Νόμος εφαρμογής του Ευρωπαϊκού Κανονισμού για την Τεχνητή Νοημοσύνη (Κανονισμός ΕΕ 2024/1689 με ισχύ σε σημαντικό μέρος του από 2 Αυγούστου 2026), δεν αφήνει κανένα περιθώριο παρερμηνείας: οι Δήμοι είναι φορείς του δημόσιου τομέα, και ως τέτοιοι, υπόκεινται σε συγκεκριμένες, νομικά δεσμευτικές υποχρεώσεις. Όχι σε αόριστο μέλλον, αλλά μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 2026.

Τα ερωτήματα που κανείς δεν έχει θέσει ακόμη

Πόσοι Δήμαρχοι γνωρίζουν ότι το δημοτικό chatbot εξυπηρέτησης πολιτών, το σύστημα βελτιστοποίησης δρομολογίων της καθαριότητας, το ψηφιακό σύστημα καταγραφής και σύνοψης πρακτικών των συνεδριάσεων των Δ.Σ., ή το εργαλείο ΤΝ σε κάποιο ΚΕΠ ή άλλη δημοτική υπηρεσία που λειτουργούν σήμερα πρέπει να καταχωρηθεί («…αμελλητί…») επίσημα σε κρατικό Μητρώο πριν το τέλος του χρόνου; Πόσοι Τμηματάρχες Πληροφορικής έχουν ήδη οριστεί, εγγράφως, ως οι υπεύθυνοι για την τήρηση αυτής της υποχρέωσης; Η ειλικρινής απάντηση, από την εμπειρία μου στον χώρο της ψηφιακής διακυβέρνησης της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, είναι η εξής: ελάχιστοι. Και αυτό δεν είναι απλώς ένα διοικητικό κενό. Είναι ρίσκο. Ρίσκο διότι σε περίπτωση μη συμμόρφωσης ελλοχεύει ο κίνδυνος της καταγγελίας στην Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα (ΑΠΔΠΧ) καθώς η ΑΠΔΠΧ με τον Ν.5321/2026, ορίζεται μεταξύ άλλων:

• ως αρμόδια αρχή εποπτείας της αγοράς για τα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης που εμπίπτουν στις απαγορευμένες πρακτικές του Κανονισμού, για τα συστήματα υψηλού κινδύνου του Παραρτήματος ΙΙΙ και για τα συστήματα που υπόκεινται στις υποχρεώσεις διαφάνειας του άρθρου 50 του Κανονισμού,

• ως ενιαίο σημείο επαφής της Ελλάδας με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και

• ως αρμόδια αρχή για την υποβολή και διαχείριση καταγγελιών σχετικά με παραβάσεις του Κανονισμού.

Τι ακριβώς προβλέπει ο Νόμος

Ο νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης (Ν. 5314/2026, ΦΕΚ Α’ 103/29.06.2026) δεν περιέχει ειδικές διατάξεις για την Τεχνητή Νοημοσύνη (ενώ θα έπρεπε) παρά κάνει μόνο μια γενική αναφορά στη χρήση Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνίας (άρθρο 738). Οι ουσιαστικές υποχρεώσεις για τους Δήμους, ως φορείς του δημόσιου τομέα, προκύπτουν από τον Ν. 5321/2026 (ΦΕΚ Α’ 114/20.07.2026), τον εθνικό εφαρμοστικό Νόμο του Ευρωπαϊκού Κανονισμού 2024/1689 για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act), και συγκεκριμένα από το Κεφάλαιο Ζ’ του Μέρους Α’ (άρθρα 21-23). Ο Νόμος 5321/2026, ο οποίος μάλιστα φέρει και τις πρώτες τροποποιήσεις του 5314/2026 – πριν καν στεγνώσει το μελάνι τύπωσης του ΦΕΚ – , εισάγει τρεις βασικές, άμεσα εφαρμοστέες υποχρεώσεις για κάθε Δήμο:

• Πρώτον, τη δημιουργία ενός «ενιαίου Μητρώου Συστημάτων Τεχνητής Νοημοσύνης» στην Ειδική Γραμματεία Τεχνητής Νοημοσύνης και Διακυβέρνησης Δεδομένων. Κάθε Δήμος που χρησιμοποιεί ή σκοπεύει να χρησιμοποιήσει οποιοδήποτε σύστημα ΤΝ – όχι μόνο τα «επικίνδυνα», αλλά όλα ανεξαιρέτως – οφείλει να υποβάλει αναλυτική δήλωση καταχώρισης πριν τεθεί σε λειτουργία. Η δήλωση δεν είναι τυπική διαδικασία αλλά απαιτεί τεκμηρίωση σκοπού, τεχνικών χαρακτηριστικών, κατηγοριών δεδομένων, κινδύνων για ευάλωτες ομάδες, ακόμη και εκτίμηση επιπτώσεων στα θεμελιώδη δικαιώματα, όπου χρειάζεται. Αν κάποιο σύστημα ΤΝ του Δήμου ταξινομηθεί ως υψηλού κινδύνου (π.χ. σε αποφάσεις επιλεξιμότητας για κοινωνικές παροχές), ενεργοποιούνται πρόσθετες, άμεσα εφαρμοστέες υποχρεώσεις απευθείας από τον Κανονισμό (ανθρώπινη εποπτεία, ποιότητα δεδομένων, περαιτέρω τεκμηρίωση), πέραν του εθνικού Νόμου.

• Δεύτερον, τον ρητό ορισμό ενός εσωτερικά υπεύθυνου προσώπου – στην πράξη, του Προϊσταμένου Πληροφορικής και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης του κάθε Δήμου, με τον αναπληρωτή του – που θα έχει την ευθύνη επικοινωνίας με την Ειδική Γραμματεία.

• Τρίτον, μια σειρά συνοδευτικών υποχρεώσεων που συχνά υποτιμώνται και παραβλέπονται, όπως:

– την υποχρεωτική διασφάλιση επαρκούς επιμόρφωσης του προσωπικού που χειρίζεται συστήματα ΤΝ (το λεγόμενο «AI Literacy»), και

– μια αυστηρή – ποινικά κολάσιμη – απαγόρευση αφαίρεσης των σημάνσεων διαφάνειας από συνθετικό περιεχόμενο (deepfakes), κάτι που αφορά άμεσα κάθε Δήμο που χρησιμοποιεί σήμερα εργαλεία ΤΝ για την παραγωγή επικοινωνιακού υλικού.

Αντίθετα με άλλες διατάξεις του ίδιου νόμου, το άρθρο 21 που θεσπίζει το Μητρώο δεν προβλέπει ρητά την έκδοση Κοινής Υπουργικής Απόφασης για τον καθορισμό του τεχνικού υποδείγματος ή της πλατφόρμας υποβολής. Αυτό σημαίνει ότι η λειτουργία του Μητρώου μπορεί, θεωρητικά, να ενεργοποιηθεί με απλή διοικητική/τεχνική ρύθμιση της Ειδικής Γραμματείας — χωρίς να χρειάζεται να περιμένουμε νέα δημοσίευση στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως. Αυτό είναι καλό νέο για την ταχύτητα εφαρμογής, αλλά αυξάνει επίσης την πιθανότητα οι Δήμοι να κληθούν να ανταποκριθούν με ελάχιστη προειδοποίηση.

Το ζήτημα που δημιουργεί πραγματική ανησυχία

Εδώ προκύπτει ένα ζήτημα, κατά τη γνώμη μου, που αξίζει μεγαλύτερης προσοχής και δημόσιας συζήτησης. Η υποχρέωση είναι ενιαία για όλους τους Δήμους της χώρας, ανεξαρτήτως μεγέθους, προσωπικού ή τεχνογνωσίας. Την ώρα που δεκάδες Δήμοι εγκαθιστούν ήδη εφαρμογές ΤΝ ή προσπαθούν να παραλάβουν και να θέσουν σε πλήρη λειτουργία τα έργα των Smartcities που χρηματοδοτήθηκαν από το Ταμείο Ανάκαμψης, στα οποία εμπεριέχονταν και αρκετές εφαρμογές με χρήση συστημάτων ΤΝ, θα πρέπει να τρέξουν παράλληλα και οι διαδικασίες συμμόρφωσης στη νέα νομοθεσία, χωρίς να είναι πλήρως ενημερωμένοι.

Ο Δήμος Αθηναίων διαθέτει δομές, εξειδικευμένο προσωπικό και φορείς όπως τη ΔΑΕΜ Α.Ε., που μπορούν να ανταποκριθούν οργανωμένα και έγκαιρα σε μια τέτοια υποχρέωση. Προσπαθούμε να λειτουργήσουμε ως σημείο αναφοράς και καλής πρακτικής για την Τοπική Αυτοδιοίκηση. Όμως ένας μικρός ορεινός ή νησιωτικός δήμος, με ελάχιστο προσωπικό Πληροφορικής – συχνά έναν και μοναδικό υπάλληλο ή με ανάθεση σε εξωτερικό συνεργάτη – καλείται να παράγει την ίδια, απαιτητική τεκμηρίωση, στην ίδια προθεσμία, χωρίς καμία διαφοροποίηση κλίμακας. Αυτό δεν αποτελεί κριτική στην ίδια τη ρύθμιση, η ανάγκη άλλωστε εποπτείας της χρήσης ΤΝ στη δημόσια διοίκηση είναι, κατά την άποψή μου, απολύτως δικαιολογημένη και αναγκαία. Κάνω όμως μια ανοιχτή πρόσκληση προς την Κεντρική Διοίκηση, την ΚΕΔΕ και τις Περιφερειακές Ενώσεις Δήμων: χρειάζεται στήριξη, καθοδήγηση και ενδεχομένως τυποποιημένα εργαλεία/υποδείγματα, ώστε η συμμόρφωση να μην αποβεί άνιση ανάλογα με το μέγεθος και τους πόρους κάθε Δήμου.

Τι πρέπει να κάνει κάθε Δήμος, σήμερα

Για να υπάρξει μια έγκαιρη και μεθοδική συμμόρφωση θα πρέπει να ακολουθηθούν τα εξής 4 βήματα:

1. Ορισμός αρμοδίου: Επίσημος, τεκμηριωμένος ορισμός του υπευθύνου Πληροφορικής και του αναπληρωτή του.

2. Καταγραφή: Πλήρης εσωτερική απογραφή κάθε συστήματος ή εργαλείου που χρησιμοποιεί ΤΝ, από chatbots μέχρι εργαλεία ανάλυσης δεδομένων κ.α.

3. Τεκμηρίωση: Απαιτείται στενή συνεργασία με τον προμηθευτή / πάροχο του συστήματος για την προετοιμασία και τεκμηρίωση του φακέλου καταχώρισης, πριν ανοίξει επίσημα η πλατφόρμα, ώστε η υποβολή να είναι άμεση.

4. Επιμόρφωση/Κατάρτιση: Ένταξη βασικής εκπαίδευσης για την χρήση εργαλείων ΤΝ στο πρόγραμμα κατάρτισης του προσωπικού.

Πρέπει να γίνει απολύτως κατανοητό ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι απλώς μια …αναβάθμιση ενός λογισμικού συστήματος σε μια υπηρεσία ή ένα…νέο πολυμηχάνημα ή όχημα καθαριότητας για να διαφημίζεται χωρίς να υπάρχει η πλήρης γνώση για την λειτουργία της και τις επιπτώσεις της. Είναι πλέον και μια τρέχουσα, νομική υποχρέωση με συγκεκριμένες δεσμεύσεις και χρονοδιαγράμματα συμμόρφωσης. Οι Δήμοι που θα την αντιμετωπίσουν ως ευκαιρία οργάνωσης και διαφάνειας και όχι ως ακόμη μια ευκαιρία αυτοπροβολής ή ένα γραφειοκρατικό βάρος της τελευταίας στιγμής, θα βρεθούν σε πλεονεκτική θέση, τόσο έναντι του Νόμου όσο και έναντι των πολιτών που εξυπηρετούν. Το ερώτημα είναι αν θα προλάβουν να το κάνουν σωστά, πριν χτυπήσει το καμπανάκι λήξης της 31ης Δεκεμβρίου.

Η μη έγκαιρη συμμόρφωση με την προθεσμία της 31ης Δεκεμβρίου 2026 εκθέτει τον Δήμο σε ενδεχόμενες διοικητικές κυρώσεις κατά το άρθρο 16 Ν. 5321/2026, οι οποίες εφαρμόζονται και σε φορείς του δημόσιου τομέα. Πέραν του νομικού κινδύνου, η καθυστέρηση συνεπάγεται και κίνδυνο φήμης για τον κάθε Δήμαρχο, ο οποίος θα είναι εκτεθειμένος σε πιθανές καταγγελίες. Είμαι βέβαιος ότι κανένας Δήμαρχος δεν θα ήθελε να είναι στη θέση του Υπουργείου Εσωτερικών, κατά του οποίου προσέφυγαν στην Εθνική Αρχή Διαφάνειας (πριν την ψήφιση του Ν.5321/2026) συλλογικότητες και υπάλληλος, καταγγέλλοντας αδιαφανή χρήση αλγορίθμων ΤΝ, που ακύρωσε τις αξιολογήσεις δεκάδων χιλιάδων εργαζομένων, ζητώντας να διερευνηθεί αν το Υπουργείο συμμορφώθηκε με τις υποχρεώσεις που προβλέπει ο Ν. 4961/2022 για τη χρήση συστημάτων ΤΝ κατά την αξιολόγηση 54.500 δημοσίων υπαλλήλων για τα έτη 2023, 2024 και 2025.

Βασίλειος Π. Μπόκος
Δικηγόρος – AI Strategy Consultant
Πρόεδρος της ΔΑΕΜ Α.Ε. του Δήμου Αθηναίων