Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες του ΟΟΣΑ με τους υψηλότερους ρυθμούς αύξησης των συνταξιοδοτικών περιουσιακών στοιχείων, τόσο το 2025 όσο και σε μακροπρόθεσμο ορίζοντα, όπως προκύπτει από την μελέτη OECD Pensions Outlook 2026.
Ωστόσο, η συμμετοχή σε προαιρετικά κεφαλαιοποιητικά συνταξιοδοτικά προγράμματα παραμένει ιδιαίτερα χαμηλή, ενώ οι υψηλές υποχρεωτικές εισφορές ενδέχεται να περιορίζουν περαιτέρω τα περιθώρια συμπληρωματικής αποταμίευσης για τη συνταξιοδότηση.
Η Ελλάδα καταγράφει μία από τις υψηλότερες επιδόσεις μεταξύ των χωρών του ΟΟΣΑ ως προς την αύξηση των συνταξιοδοτικών περιουσιακών στοιχείων.
Μαζί με την Τουρκία, βρίσκεται μεταξύ των χωρών που σημείωσαν τους υψηλότερους ονομαστικούς ρυθμούς αύξησης τόσο το 2025 όσο και σε βάθος χρόνου.
Η εξέλιξη αυτή συνδέεται, σε σημαντικό βαθμό, με το γεγονός ότι τα κεφαλαιοποιητικά συνταξιοδοτικά συστήματα στις δύο χώρες θεσπίστηκαν σχετικά πρόσφατα και, κατά τη δεκαετία του 2000, τα αντίστοιχα περιουσιακά στοιχεία βρίσκονταν σε χαμηλά επίπεδα.
Ως εκ τούτου, οι ετήσιοι ρυθμοί αύξησης εμφανίζονται υψηλότεροι σε σύγκριση με χώρες όπου τα συστήματα αυτά έχουν μακρά ιστορία, όπως ο Καναδάς, η Δανία, η Ιαπωνία, το Ηνωμένο Βασίλειο και οι Ηνωμένες Πολιτείες.
Παράλληλα, ο υψηλός πληθωρισμός εκτιμάται ότι συνέβαλε στην ενίσχυση των ονομαστικών ρυθμών αύξησης σε ορισμένες χώρες, μεταξύ των οποίων η Τουρκία και η Ζιμπάμπουε.
Η θετική αυτή εικόνα ως προς τους ρυθμούς ανάπτυξης δεν αναιρεί, ωστόσο, το γεγονός ότι το συνολικό μέγεθος των συνταξιοδοτικών περιουσιακών στοιχείων στην Ελλάδα παραμένει σχετικά περιορισμένο.
Στο τέλος του 2025, τα περιουσιακά στοιχεία των παρόχων συνταξιοδοτικών προγραμμάτων και των δημόσιων αποθεματικών συνταξιοδοτικών ταμείων αντιστοιχούσαν σε λιγότερο από το 20% του ΑΕΠ.
Η Ελλάδα συγκαταλέγεται, επομένως, στις 16 χώρες του ΟΟΣΑ που βρίσκονται κάτω από αυτό το όριο, μαζί με χώρες όπως η Ιταλία, η Ισπανία, η Πορτογαλία, η Γερμανία και η Αυστρία.
Περιορισμένη συμμετοχή στα προαιρετικά συνταξιοδοτικά προγράμματα
Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που αναδεικνύονται για την Ελλάδα είναι η περιορισμένη συμμετοχή του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας σε προαιρετικά κεφαλαιοποιητικά συνταξιοδοτικά προγράμματα.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΟΟΣΑ, το ποσοστό συμμετοχής στην προαιρετική επαγγελματική ασφάλιση παραμένει κάτω από το 10%, τοποθετώντας τη χώρα μεταξύ εκείνων με τη χαμηλότερη διείσδυση τέτοιων προγραμμάτων.
Η εικόνα αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η συμμετοχή σε κεφαλαιοποιητικό συνταξιοδοτικό πρόγραμμα αποτελεί το πρώτο βήμα για την ενίσχυση της μελλοντικής συνταξιοδοτικής αποταμίευσης και τη συμπλήρωση των παροχών που προέρχονται από την υποχρεωτική ασφάλιση.
Σε αρκετές χώρες του ΟΟΣΑ, πάντως, η συμμετοχή σε προαιρετικά προγράμματα παραμένει περιορισμένη.
Αντίθετα, στο Βέλγιο, την Τσεχία, τη Γερμανία, την Ισλανδία, την Ιρλανδία, την Ιαπωνία και την Πολωνία, το ποσοστό συμμετοχής κυμαίνεται περίπου μεταξύ 50% και 60%.
Στην περίπτωση της Ελλάδας, η χαμηλή συμμετοχή ενδέχεται να συνδέεται και με το υψηλό βάρος των υποχρεωτικών συνταξιοδοτικών εισφορών.
Το 2024, ο μέσος πραγματικός συντελεστής εισφορών στα υποχρεωτικά ή οιονεί υποχρεωτικά συνταξιοδοτικά συστήματα στις χώρες του ΟΟΣΑ διαμορφώθηκε σε 18,8% για τους εργαζομένους του ιδιωτικού τομέα με μέσες αποδοχές.
Στην Ελλάδα, όπως και στην Τσεχία, τη Γαλλία, την Ιταλία, την Ισπανία και το Ηνωμένο Βασίλειο, ο συντελεστής αυτός υπερέβη το 25%.
Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, το υψηλό επίπεδο υποχρεωτικών εισφορών ενδέχεται να αφήνει περιορισμένα περιθώρια για πρόσθετες προαιρετικές καταβολές.
Το έλλειμμα εισφορών και η θέση των αυτοαπασχολουμένων
Ιδιαίτερη διάσταση παρουσιάζει και το ζήτημα του ελλείμματος εισφορών, δηλαδή της απόστασης ανάμεσα στις εισφορές που απαιτούνται για την επίτευξη ενός επιθυμητού επιπέδου συνταξιοδοτικής αναπλήρωσης και στις εισφορές που πράγματι καταβάλλονται.
Τα στοιχεία του ΟΟΣΑ δείχνουν ότι σε 31 χώρες το έλλειμμα αυτό είναι μεγαλύτερο για τους αυτοαπασχολουμένους σε σχέση με τους μισθωτούς.
Η βασική αιτία είναι ότι οι αυτοαπασχολούμενοι αναμένεται να λάβουν χαμηλότερες συνταξιοδοτικές παροχές από τα υποχρεωτικά συστήματα. Σε ορισμένες χώρες, μάλιστα, δεν υποχρεούνται να συμμετέχουν σε όλες τις επιμέρους βαθμίδες της υποχρεωτικής συνταξιοδοτικής ασφάλισης. Σε άλλες, καταβάλλουν χαμηλότερες εισφορές από τους μισθωτούς, είτε λόγω μειωμένων συντελεστών είτε επειδή οι εισφορές τους καθορίζονται ως σταθερά ποσά, με συνέπεια να συσσωρεύουν χαμηλότερα συνταξιοδοτικά δικαιώματα.
Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες όπου οι αυτοαπασχολούμενοι καταβάλλουν χαμηλότερες εισφορές σε σχέση με τους μισθωτούς, γεγονός που συμβάλλει στη διεύρυνση του σχετικού ελλείμματος.
Για τους άνδρες εργαζομένους με μέσες αποδοχές, το μέσο έλλειμμα εισφορών στις χώρες του ΟΟΣΑ ανέρχεται σε 9,7% για τους μισθωτούς και σε 13,1% για τους αυτοαπασχολουμένους. Σε 13 χώρες, μάλιστα, το έλλειμμα των αυτοαπασχολουμένων υπερβαίνει το 15%.
Αξίζει, πάντως, να σημειωθεί ότι η Ελλάδα παρουσιάζει διαφορετική εικόνα ως προς το έλλειμμα εισφορών των ανδρών μισθωτών.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΟΟΣΑ, οι άνδρες εργαζόμενοι στην Ελλάδα, το Λουξεμβούργο και τις Κάτω Χώρες δεν εμφανίζουν έλλειμμα εισφορών, καθώς τα υποχρεωτικά συνταξιοδοτικά συστήματα των χωρών αυτών εξασφαλίζουν αναμενόμενο ποσοστό αναπλήρωσης τουλάχιστον 70%, ανεξαρτήτως του επιπέδου των αποδοχών τους.
Η φορολογική μεταχείριση των παροχών λόγω θανάτου
Ο ΟΟΣΑ επισημαίνει επίσης ότι στην Ελλάδα η φορολογική μεταχείριση των παροχών λόγω θανάτου από τα προαιρετικά ταμεία επαγγελματικής ασφάλισης διαφοροποιείται ανάλογα με τη διάρκεια ασφάλισης του μέλους και τον τρόπο καταβολής της παροχής. Ειδικότερα, οι φορολογικοί συντελεστές για τις εφάπαξ καταβολές είναι διπλάσιοι σε σύγκριση με εκείνους που εφαρμόζονται στις περιοδικές καταβολές.
Παράλληλα, η φορολογική επιβάρυνση των συγκεκριμένων παροχών εξαρτάται και από τη διάρκεια συμμετοχής του θανόντος στο συνταξιοδοτικό πρόγραμμα. Όπως συμβαίνει και στην Ιταλία, ο εφαρμοζόμενος φορολογικός συντελεστής είναι αντιστρόφως ανάλογος της διάρκειας ασφάλισης, ακολουθώντας τη λογική της φορολογικής μεταχείρισης των συνταξιοδοτικών παροχών που το μέλος λάμβανε ή θα δικαιούνταν να λάβει.
Επιπλέον, οι συντάξεις λόγω θανάτου που καταβάλλονται από το υποχρεωτικό Ταμείο Επικουρικής Κεφαλαιοποιητικής Ασφάλισης (ΤΕΚΑ) υπόκεινται σε φόρο εισοδήματος φυσικών προσώπων.
Το στοίχημα της συμπληρωματικής συνταξιοδοτικής αποταμίευσης
Τα ευρήματα του ΟΟΣΑ σκιαγραφούν μια σύνθετη εικόνα για την ελληνική συνταξιοδοτική πραγματικότητα.
Από τη μία πλευρά, τα συνταξιοδοτικά περιουσιακά στοιχεία εμφανίζουν υψηλούς ρυθμούς αύξησης, εξέλιξη που αντανακλά και τη σχετικά πρόσφατη ανάπτυξη των κεφαλαιοποιητικών θεσμών στη χώρα.
Από την άλλη, η χαμηλή συμμετοχή σε προαιρετικά συνταξιοδοτικά προγράμματα, το περιορισμένο μέγεθος των συσσωρευμένων περιουσιακών στοιχείων σε σχέση με το ΑΕΠ και οι διαφοροποιήσεις στις εισφορές μεταξύ μισθωτών και αυτοαπασχολουμένων αναδεικνύουν σημαντικές προκλήσεις.
Το βασικό ζητούμενο δεν είναι, συνεπώς, μόνο η αύξηση των συνταξιοδοτικών περιουσιακών στοιχείων, αλλά και η διεύρυνση της πρόσβασης σε συμπληρωματικά κεφαλαιοποιητικά προγράμματα, ώστε μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού να μπορεί να ενισχύσει το μελλοντικό συνταξιοδοτικό του εισόδημα.
Σε αυτό το πλαίσιο, η ισορροπία μεταξύ υποχρεωτικών εισφορών και δυνατότητας προαιρετικής αποταμίευσης, καθώς και η αντιμετώπιση των διαφορών μεταξύ μισθωτών και αυτοαπασχολουμένων, αποτελούν κρίσιμες παραμέτρους για την επάρκεια των μελλοντικών συντάξεων.
Τι προτείνει ο ΟΟΣΑ
Η ανάλυση καταλήγει σε ένα σύνολο γενικών αρχών πολιτικής, οι οποίες μπορούν να καθοδηγήσουν τον σχεδιασμό των σχετικών μέτρων και να διασφαλίσουν την ύπαρξη του κατάλληλου θεσμικού πλαισίου, ώστε να ενθαρρύνονται οι πολίτες να αποταμιεύουν για τη συνταξιοδότησή τους:
- Η συνολική φορολογική μεταχείριση της συνταξιοδοτικής αποταμίευσης θα πρέπει να χαρακτηρίζεται από συνέπεια και συνοχή, ιδίως στα συστήματα στα οποία η φορολόγηση αναβάλλεται έως τη φάση καταβολής των παροχών. Η απαλλαγή των παροχών λόγω θανάτου από τη φορολογία συνεπάγεται, ουσιαστικά, ότι τα κεφαλαιοποιητικά συνταξιοδοτικά προγράμματα αντιμετωπίζονται ευνοϊκότερα ως μέσα μεταβίβασης περιουσίας μέσω κληρονομιάς ή προστασίας των επιζώντων δικαιούχων, παρά ως μέσα εξασφάλισης εισοδήματος κατά τη συνταξιοδότηση. Παρότι η ευνοϊκή φορολογική μεταχείριση της συνταξιοδοτικής αποταμίευσης ενθαρρύνει τη συμμετοχή και την καταβολή εισφορών σε κεφαλαιοποιητικά συνταξιοδοτικά προγράμματα η φορολογική μεταχείριση σε περίπτωση θανάτου ενδέχεται να μην επηρεάζει στον ίδιο βαθμό τις αποφάσεις των αποταμιευτών. Ως εκ τούτου, η φορολογική απαλλαγή των παροχών λόγω θανάτου ενδέχεται να μην είναι αναγκαία.
- Η φορολογική μεταχείριση των παροχών λόγω θανάτου θα πρέπει να ευθυγραμμίζεται με τον βασικό στόχο της ασκούμενης πολιτικής. Η προστασία των εξαρτώμενων μελών, η διασφάλιση της φορολογικής ισότητας μεταξύ φορολογουμένων και δικαιούχων, ο περιορισμός των δυνατοτήτων φορολογικού σχεδιασμού ή η βελτιστοποίηση των φορολογικών εσόδων αποτελούν διαφορετικούς στόχους, οι οποίοι συνεπάγονται και διαφορετικές επιλογές ως προς τη φορολογική μεταχείριση.
- Η φορολογική μεταχείριση των παροχών λόγω θανάτου θα πρέπει να είναι συνεπής με το σύστημα φορολόγησης των κληρονομιών, όπου αυτό εφαρμόζεται, ώστε να αποφεύγονται στρεβλώσεις μεταξύ διαφορετικών μορφών μεταβίβασης περιουσίας. Παράλληλα, θα πρέπει να σχεδιάζεται με προσοχή η αλληλεπίδραση μεταξύ του φόρου εισοδήματος φυσικών προσώπων και του φόρου κληρονομιάς, προκειμένου να αποφεύγονται τόσο η διπλή φορολόγηση όσο και τα φορολογικά κενά.
- Η φορολογική μεταχείριση των παροχών λόγω θανάτου θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις επιπτώσεις στην οικονομική αποτελεσματικότητα και τη φορολογική ισότητα, αξιολογώντας τις συνέπειες για τους αποταμιευτές, τους δικαιούχους και τα φορολογικά έσοδα. Ειδικότερα, θα πρέπει να αποφεύγονται ρυθμίσεις που αποθαρρύνουν τη συνταξιοδοτική αποταμίευση ή οδηγούν σε διαφορετική φορολογική μεταχείριση δικαιούχων που βρίσκονται σε παρόμοιες συνθήκες.
