Τουρισμός χωρίς πυξίδα: Το νέο χωροταξικό βυθίζεται στις καθυστερήσεις

Ο τουρισμός έχει εξελιχθεί στην πιο ανθεκτική «μηχανή» της ελληνικής οικονομίας, όμως ο χωρικός του σχεδιασμός θυμίζει περισσότερο πλοίο χωρίς πυξίδα.

Για σχεδόν μία δεκαετία, ο κλάδος κινείται χωρίς Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο (ΕΧΠ), δηλαδή χωρίς το βασικό «εργαλείο» το οποίο ορίζει πού επιτρέπεται να αναπτυχθούν τουριστικές δραστηριότητες, με ποια ένταση και υπό ποιους κανόνες ισορροπίας με το περιβάλλον και τις τοπικές κοινωνίες.

Η δημόσια διαβούλευση του σχεδίου έχει κλείσει από τον Σεπτέμβριο του 2024, κρίσιμα ζητήματα όμως παραμένουν ανοιχτά

Ο τουρισμός και το ΕΧΠ

Η νέα παράταση που δόθηκε από τον υφυπουργό Περιβάλλοντος κ. Νίκο Ταγαρά μεταφέρει το ορόσημο για την ολοκλήρωση του ΕΧΠ για τον τουρισμό στις 30 Ιουνίου, παρασύροντας μαζί της και τη Στρατηγική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΣΜΠΕ).

Παρά το γεγονός ότι η δημόσια διαβούλευση του σχεδίου έχει κλείσει από τον Σεπτέμβριο του 2024, κρίσιμα ζητήματα παραμένουν ανοιχτά. Παράλληλα, στα τέλη του 2026  ολοκληρώθηκε και η διαβούλευση της Δέουσας Εκτίμησης  για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις του ΕΧΠ Τουρισμού στις περιοχές Natura της χώρας, η οποία κατέδειξε ότι το μεγάλο εύρος του σχεδίου ενδέχεται να συνδέεται με  διάφορες επιπτώσεις στους οικοτόπους και τα είδη.  Απομένει πλέον η ενσωμάτωσή της στη ΣΜΠΕ, με όποιες αλλαγές μπορεί να προέκυψαν από τη διαβούλευση.

Στο μεταξύ, η ανάπτυξη συνεχίζει να γράφεται με αποσπασματικές αποφάσεις, χωρίς συνολικό σχεδιασμό. Στα ήδη επιβαρυμένα νησιά, κάθε καινούργια επένδυση για τον τουρισμό δοκιμάζει τις αντοχές του τόπου αντί να εντάσσεται σε έναν συνολικό σχεδιασμό. Οι περιπτώσεις ανάπτυξης νέων μονάδων όπως εκείνες στη Μήλο (Σαρακήνικο, White Coast),  αλλά και αλλού, λειτουργούν σαν καθρέφτης μιας ανάπτυξης που προχωρά χωρίς σαφές πλαίσιο.

Ιδιαίτερη ένταση προκαλεί και η ομαδοποίηση νησιών με εντελώς άνισα χαρακτηριστικά

Τι μένει τώρα να γίνει;

Να αξιολογηθούν και να ενσωματωθούν οι παρατηρήσεις πολιτών, τουριστικών φορέων και τοπικών παραγόντων στο ΕΧΠ καθώς και να συμπεριληφθεί και η Δέουσα Εκτίμηση στη ΣΜΠΕ. Στην καρδιά της συζήτησης βρίσκονται τυχόν αλλαγές στις   κατηγοριοποιήσεις των περιοχών. Η χώρα, βάσει του σχεδίου που είχε τεθεί σε διαβούλευση, χωρίζεται σε πέντε ζώνες τουριστικής ωρίμανσης – από τις υπερκορεσμένες μέχρι τις ουσιαστικά ανεξερεύνητες.

Όμως, πολλοί τοπικοί φορείς φοβούνται ότι ο χαρακτηρισμός π.χ. «υπεραναπτυγμένη» μπορεί να λειτουργήσει σαν φρένο σε νέες επενδύσεις, ακόμη και εκεί όπου υπάρχει περιθώριο ποιοτικής αναβάθμισης.  Το αίτημα που επανέρχεται διαρκώς είναι η ευελιξία. Γιατί δύο γειτονικές περιοχές μπορεί να έχουν εντελώς διαφορετική τουριστική πραγματικότητα, παρότι εμφανίζονται ίδιες στους αριθμούς. Η οριζόντια αντιμετώπιση δεν χωρά σε ένα τοπίο τόσο πολυδιάστατο, υποστηρίζουν παράγοντες του κλάδου που διαφωνούν.

Ιδιαίτερη ένταση προκαλεί και η ομαδοποίηση νησιών με εντελώς άνισα χαρακτηριστικά. Μεγάλοι, ώριμοι προορισμοί τοποθετούνται στην ίδια βαθμίδα με μικρά και εύθραυστα νησιά, δημιουργώντας κανόνες που συχνά δεν ταιριάζουν σε κανένα. Η ενιαία συνταγή αποδεικνύεται δύσκολη σε ένα αρχιπέλαγος όπου κάθε τόπος έχει τη δική του κλίμακα, τις δικές του αντοχές και τις δικές του ανάγκες.

Airbnb: το ανοιχτό μέτωπο

Ασαφές παραμένει και το καθεστώς των βραχυχρόνιων μισθώσεων. Στις ήδη επιβαρυμένες περιοχές και ειδικότερα στις κατηγορίες υπερ-αναπτυγμένες (Α) και αναπτυγμένες (Β), εξετάζεται η επιβολή περιορισμών μέσω των τοπικών πολεοδομικών σχεδίων που εκπονούνται σε όλη τη χώρα. Τίποτα, ωστόσο, δεν έχει οριστικοποιηθεί. Και όσο η εκκρεμότητα διατηρείται, τόσο διευρύνεται η γκρίζα ζώνη μεταξύ τουριστικής ανάπτυξης και στεγαστικής πίεσης για τους μόνιμους κατοίκους.

Τα δύο τελευταία Ειδικά Χωροταξικά Πλαίσια για τον Τουρισμό ακυρώθηκαν δικαστικά

Εννέα χρόνια χωρίς ΕΧΠ ο τουρισμός

Εδώ και εννέα χρόνια οι επενδύσεις στον τουρισμό καθοδηγούνται από παλαιότερα περιφερειακά πλαίσια και αποσπασματικές ρυθμίσεις. Τα δύο τελευταία Ειδικά Χωροταξικά Πλαίσια για τον Τουρισμό ακυρώθηκαν  δικαστικά, αφήνοντας ένα θεσμικό κενό σε έναν από τους πιο κρίσιμους αναπτυξιακούς τομείς της χώρας. Ειδικότερα, το ΕΧΠ Τουρισμού του 2009 και εκείνο του 2013 ακυρώθηκαν διαδοχικά (το 2017 και το 2015 αντίστοιχα), με τη χώρα να μένει χωρίς χωροταξικό προσανατολισμό σε έναν από τους πλέον καθοριστικούς αναπτυξιακούς τομείς.

Η μελέτη για το νέο πλαίσιο ξεκίνησε το 2018 με φιλοδοξία να ολοκληρωθεί γρήγορα, όμως στην πορεία εγκλωβίστηκε σε καθυστερήσεις, παρατάσεις και διοικητικές εκκρεμότητες. Σήμερα, παρότι έχει παρουσιαστεί και συζητηθεί, παραμένει μετέωρη, όπως και η περιβαλλοντική της τεκμηρίωση.