Ελληνική οικονομία: Τα έξι στοιχήματα και οι έξι παγίδες μετά τη ΔΕΘ

Η ΔΕΘ μοίρασε το μέρισμα της δημοσιονομικής υπεραπόδοσης, την ίδια στιγμή ομως η  γεωπολιτική κρίση απειλεί ήδη να αλλάξει τις παραδοχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκαν οι κυβερνητικές εξαγγελίες. Η επιστροφή του ενεργειακού πληθωρισμού, η προοπτική υψηλότερων επιτοκίων και η ολοκλήρωση του Ταμείου Ανάκαμψης μετατρέπουν το 2027 από χρονιά ενίσχυσης των εισοδημάτων σε κρίσιμο τεστ αντοχής για την ελληνική οικονομία.

Το πακέτο της ΔΕΘ, συνολικού ύψους 3,5 δισ. ευρώ έως το 2030, περιλαμβάνει φορολογικές ελαφρύνσεις, αυξήσεις αποδοχών και ενισχύσεις για εργαζομένους, συνταξιούχους, οικογένειες, αγρότες και επιχειρήσεις. Συνοδεύεται από φιλόδοξους στόχους για κατώτατο μισθό 1.000 ευρώ το 2028, μέσο μισθό 1.800 ευρώ, ανεργία κάτω από 6%, δημόσιο χρέος χαμηλότερο από το 110% του ΑΕΠ το 2030 και μείωση κατά 30% της χονδρεμπορικής τιμής του ηλεκτρικού ρεύματος έως το 2029.

Το ερώτημα όμως που θα πρέπει να απαντηθεί με την υλοποίηση του κυβερνητικού σχεδίου είναι αν αξιοποιείται ένα διατηρήσιμο δημοσιονομικό μέρισμα ή το οικονομικό επιτελείο προεξοφλεί ανάπτυξη και έσοδα που ενδέχεται να αποδειχθούν ασθενέστερα.

Το στοίχημα του πραγματικού εισοδήματος

Η πρώτη δοκιμασία αφορά το κατά πόσο οι παρεμβάσεις της ΔΕΘ θα φθάσουν στην τσέπη των πολιτών. Οι μειώσεις φόρων και οι αυξήσεις μισθών μπορούν να στηρίξουν την κατανάλωση, υπό την προϋπόθεση ότι δεν θα εξανεμιστούν από ένα νέο κύμα ακρίβειας.

Μετά και την ανακοίνωση των στοιχείων για τον πληθωρισμό του Αυγούστου, τα πρώτα μηνύματα δεν είναι καθησυχαστικά. Ο πληθωρισμός στην Ελλάδα αυξήθηκε τον Αύγουστο στο 3,8%, από 3,4% τον Ιούλιο. Βασικός καταλύτης είναι ξανά η ενέργεια, οι τιμές της οποίας αυξήθηκαν κατά 14,3% σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Η νέα άνοδος του πετρελαίου και του φυσικού αερίου μεταφέρεται στα καύσιμα, στην ηλεκτρική ενέργεια, στις μεταφορές και τελικά στα προϊόντα. Η παγίδα είναι προφανής, την στιγμή που ένα μέρος του εισοδήματος που επιστρέφεται μέσω των μέτρων μπορεί να ανακτηθεί από την αγορά μέσω υψηλότερων τιμών.

Ανάπτυξη χωρίς το Ταμείο Ανάκαμψης

Το δεύτερο μεγάλο στοίχημα είναι η διατήρηση της ανάπτυξης πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, καθώς η ελληνική οικονομία συνεχίζει να αναπτύσσεται με ρυθμό κοντά στο 2%, στηριζόμενη στην κατανάλωση, στον τουρισμό, στις κατασκευές, στις δημόσιες επενδύσεις και στους ευρωπαϊκούς πόρους.

Το μοντέλο αυτό πλησιάζει σε ένα κρίσιμο σημείο καμπής. Το Ταμείο Ανάκαμψης, από το οποίο η Ελλάδα μπορεί να αντλήσει περίπου 36 δισ. ευρώ σε επιχορηγήσεις και δάνεια, ολοκληρώνει τον κύκλο του. Μέσα στο 2026 πρέπει να επιταχυνθούν οι συμβάσεις, τα έργα και η επίτευξη των τελευταίων οροσήμων.

Η εκταμίευση πόρων, ωστόσο, δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με ολοκληρωμένη παραγωγική επένδυση, ενώ παραμένει στοίχημα για το 2027 τα κεφάλαια που θα καλύψουν το κενό όταν κοπεί η χρηματοδότηση μέσω των ευρωπαϊκών κεφαλαίων. Χωρίς κινητοποίηση περισσότερων ιδιωτικών επενδύσεων και χωρίς βελτίωση της παραγωγικότητας, η οικονομία κινδυνεύει να περάσει από την εποχή της άφθονης ευρωπαϊκής χρηματοδότησης σε μια απότομη επενδυτική προσγείωση.

Η διπλή παγίδα της ακριβής ενέργειας

Η γεωπολιτική κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή και οι διαταραχές στη ναυσιπλοΐα μέσω των Στενών του Ορμούζ έχουν επαναφέρει το πετρέλαιο πάνω από τα 100 δολάρια. Για την ελληνική οικονομία, με την υψηλή εξάρτηση από εισαγόμενα καύσιμα, το πλήγμα είναι πολλαπλό. Αυξάνεται το κόστος παραγωγής, μεταφοράς και λειτουργίας, πιέζεται η κατανάλωση και επιβαρύνεται το εμπορικό ισοζύγιο. Ιδιαίτερα εκτεθειμένες είναι οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις, οι οποίες διαθέτουν μικρότερα περιθώρια κέρδους και περιορισμένη δυνατότητα να μετακυλίσουν ολόκληρη την αύξηση στους πελάτες.

Την ίδια στιγμή, η επιστροφή του πληθωρισμού διατηρεί την πίεση στην Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα για αυστηρότερη νομισματική πολιτική. Δημιουργείται έτσι μια διπλή παγίδα: ακριβότερη ενέργεια και ακριβότερο χρήμα. Επιχειρήσεις που χρειάζονται ρευστότητα για να καλύψουν το αυξημένο κόστος λειτουργίας τους θα βρίσκονται αντιμέτωπες με υψηλότερα επιτόκια και αυστηρότερους όρους χρηματοδότησης.

Το τεστ των πλεονασμάτων

Η πρόβλεψη για πρωτογενές πλεόνασμα κοντά στο 4% του ΑΕΠ το 2026 έδωσε στην κυβέρνηση τη δυνατότητα να παρουσιάσει ένα πολυετές πακέτο παρεμβάσεων. Η ανάπτυξη, η αύξηση της απασχόλησης, οι ηλεκτρονικές συναλλαγές και η καλύτερη φορολογική συμμόρφωση ενίσχυσαν σημαντικά τα δημόσια έσοδα. Ωστόσο, η κρίσιμη διάκριση είναι ανάμεσα στα μόνιμα και στα συγκυριακά έσοδα. Ο πληθωρισμός, για παράδειγμα, αυξάνει τις εισπράξεις από τον ΦΠΑ, δεν αποτελεί όμως υγιή και μόνιμη πηγή δημοσιονομικού χώρου. Αντίθετα, πλήττει τα νοικοκυριά και μπορεί να αναγκάσει το κράτος να χρηματοδοτήσει νέες παρεμβάσεις στήριξης.

Οι φορολογικές μειώσεις και οι αυξήσεις αποδοχών δημιουργούν μόνιμες υποχρεώσεις. Εάν η ανάπτυξη επιβραδυνθεί ή τα έσοδα υποχωρήσουν, οι επιλογές περιορίζονται με την περικοπή άλλων δαπανών, περιορισμό επενδύσεων ή απόκλιση από τον ευρωπαϊκό κανόνα καθαρών δαπανών. Στην εξίσωση πρέπει να προστεθούν και οι αυξημένες αμυντικές ανάγκες, οι οποίες δεσμεύουν σημαντικούς πόρους για τα επόμενα χρόνια.

Η ταχεία αποκλιμάκωση του δημόσιου χρέους αποτελεί την ισχυρότερη άμυνα της ελληνικής οικονομίας, καθώς η μεγάλη μέση διάρκεια, τα σταθερά επιτόκια μεγάλου μέρους των δανείων και οι πρόωρες αποπληρωμές περιορίζουν την άμεση επίπτωση από την αύξηση του κόστους χρήματος. Ο στόχος για χρέος κάτω από το 110% του ΑΕΠ το 2030 απαιτεί, πάντως, συνδυασμό υψηλής ονομαστικής ανάπτυξης και σταθερών πρωτογενών πλεονασμάτων. Ένα παρατεταμένο ενεργειακό σοκ θα μπορούσε να πλήξει και τα δύο.

Παράλληλα, το επίμονο έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών δείχνει ότι η ανάπτυξη παραμένει εισαγωγικά εξαρτημένη. Όταν αυξάνονται η κατανάλωση και οι επενδύσεις, σημαντικό μέρος της πρόσθετης ζήτησης διοχετεύεται στο εξωτερικό. Η άνοδος του ενεργειακού κόστους μπορεί να διευρύνει ακόμη περισσότερο αυτή την πληγή.

Η μάχη παραγωγικότητας

Το τελευταίο και δυσκολότερο στοίχημα είναι να αυξηθούν μαζί μισθοί και παραγωγικότητα. Η υποχώρηση της ανεργίας αποτελεί θετική εξέλιξη, περιορίζει όμως τη διαθέσιμη δεξαμενή εργαζομένων και αναδεικνύει τις ελλείψεις ειδικευμένου προσωπικού.

Εάν οι μισθοί αυξηθούν χωρίς αντίστοιχη ενίσχυση της παραγωγικότητας, το κόστος θα επιστρέψει στις επιχειρήσεις και στις τιμές. Η πρόκληση, επομένως, δεν είναι μόνο να δημιουργηθούν περισσότερες θέσεις εργασίας, αλλά περισσότερες καλά αμειβόμενες θέσεις σε παραγωγικούς και εξωστρεφείς κλάδους.