PISA 2025: Η Ελλάδα σε παρατεταμένη τροχιά υποχώρησης

Τα νέα αποτελέσματα του PISA 2025, που δημοσιοποίησε ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) , στέλνουν ένα ιδιαίτερα ανησυχητικό μήνυμα για την Ελλάδα.

Δεν πρόκειται απλώς για μία ακόμη χαμηλή θέση σε μια διεθνή κατάταξη. Τα διαχρονικά στοιχεία δείχνουν ότι η χώρα βρίσκεται εδώ και χρόνια σε μια σταθερή τροχιά υποχώρησης των βασικών γνωστικών δεξιοτήτων των 15χρονων μαθητών της.

Και αυτό είναι ένα ζήτημα που υπερβαίνει κατά πολύ τα όρια της εκπαιδευτικής πολιτικής. Αφορά την ποιότητα του ανθρώπινου κεφαλαίου, την παραγωγικότητα, την καινοτομία και τελικά τις μελλοντικές αναπτυξιακές δυνατότητες της ελληνικής οικονομίας.

Το PISA δεν εξετάζει απλώς εάν οι μαθητές απομνημόνευσαν τη σχολική ύλη. Μετρά σε ποιο βαθμό μπορούν να κατανοούν, να σκέφτονται κριτικά, να επιλύουν προβλήματα και να εφαρμόζουν τις γνώσεις τους σε πραγματικές καταστάσεις.

Η Ελλάδα κάτω από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ

Στο PISA 2025 οι Έλληνες μαθητές συγκέντρωσαν:

Η απόσταση από τον μέσο όρο των ανεπτυγμένων οικονομιών παραμένει συνεπώς μεγάλη και στα τρία βασικά πεδία.

Σε σχέση με το 2022, οι επιδόσεις στα μαθηματικά και στις φυσικές επιστήμες δεν εμφανίζουν στατιστικά σημαντική μεταβολή. Στην ανάγνωση, όμως, καταγράφεται νέα σημαντική υποχώρηση.

Αυτό είναι ίσως και το πιο ανησυχητικό εύρημα.

Διότι μετά τη μεγάλη πτώση του 2022, που θα μπορούσε εν μέρει να αποδοθεί στις συνέπειες της πανδημίας, δεν εμφανίζεται μέχρι σήμερα ουσιαστική ανάκαμψη.

Από το 2009 έως σήμερα η Ελλάδα έχει χάσει 42 μονάδες στα μαθηματικά και 60 μονάδες στην ανάγνωση. Στις φυσικές επιστήμες, από το 2006, όταν η επίδοση ήταν 473 μονάδες, η συνολική υποχώρηση φθάνει τις 39 μονάδες.
Επομένως, η εξήγηση δεν μπορεί να περιοριστεί στην πανδημία.
Η πτωτική τάση είχε ξεκινήσει πολύ νωρίτερα και φαίνεται πλέον να αποκτά διαρθρωτικά χαρακτηριστικά.

Ένας στους δύο μαθητές κάτω από το βασικό επίπεδο στα μαθηματικά

Ακόμη μεγαλύτερη σημασία από τον μέσο βαθμό έχουν τα ποσοστά των μαθητών που δεν κατακτούν ούτε το βασικό επίπεδο επάρκειας, το λεγόμενο Level 2.
Το 2025 μόλις το 50% των Ελλήνων μαθητών φθάνει τουλάχιστον στο Level 2 στα μαθηματικά. Δηλαδή ένας στους δύο 15χρονους βρίσκεται κάτω από το βασικό επίπεδο μαθηματικής επάρκειας.

Στην ανάγνωση το αντίστοιχο ποσοστό επάρκειας είναι 56% και στις φυσικές επιστήμες 59%. Στον OECD τα αντίστοιχα ποσοστά είναι αισθητά υψηλότερα: 69% στην ανάγνωση, 65% στα μαθηματικά και 74% στις φυσικές επιστήμες.
Ταυτόχρονα, η Ελλάδα διαθέτει εξαιρετικά μικρό ποσοστό μαθητών πολύ υψηλών επιδόσεων.
Άρα το ελληνικό πρόβλημα είναι διπλό: έχουμε πολλούς μαθητές που δεν κατακτούν βασικές δεξιότητες και πολύ λίγους μαθητές που φθάνουν στα υψηλότερα επίπεδα επίδοσης.

Τι συμβαίνει μέσα στην τάξη;

Τα στοιχεία του PISA δεν επιτρέπουν εύκολες αιτιώδεις ερμηνείες. Αναδεικνύουν, όμως, ορισμένα ανησυχητικά χαρακτηριστικά του σχολικού περιβάλλοντος.
Το 37% των Ελλήνων μαθητών δηλώνει ότι δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί και ί να εργαστεί αποτελεσματικά κατά την διάρκεια μαθημάτων φυσικών επιστημών, έναντι 19% στον OECD. Το 46% αναφέρει ότι ο θόρυβος και η αταξία διαταράσσουν τα περισσότερα μαθήματα των εξεταζόμενων φυσικών επιστημών.

Παράλληλα, μόλις το 49% δηλώνει ότι ο εκπαιδευτικός δείχνει ενδιαφέρον για τη μάθηση κάθε μαθητή, όταν ο μέσος όρος του OECD είναι 69%. Το 2015 το αντίστοιχο ελληνικό ποσοστό ήταν 63%.

Υπάρχει ακόμη και ένα σοβαρό θέμα σχολικής παρουσίας: 31% των μαθητών δήλωσε ότι είχε απουσιάσει τουλάχιστον μία ολόκληρη ημέρα από το σχολείο μέσα στις δύο εβδομάδες πριν από την εξέταση, έναντι 22% στον OECD.
Τα στοιχεία αυτά δεν αποτελούν από μόνα τους αιτίες της χαμηλής επίδοσης. Αποτελούν όμως ισχυρές ενδείξεις ότι η συζήτηση πρέπει να μετακινηθεί από το πρόγραμμα μαθημάτων και μόνο προς την ποιότητα της μαθησιακής διαδικασίας μέσα στην τάξη.

Οι καλύτεροι δείχνουν ότι μπορεί να γίνει διαφορετικά

Οι κορυφαίες επιδόσεις εξακολουθούν να προέρχονται κυρίως από εκπαιδευτικά συστήματα της Ανατολικής Ασίας, όπως η Κίνα, η Σιγκαπούρη, η Chinese Taipei, η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα.

Για την Ελλάδα, όμως, ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η περίπτωση της Εσθονίας, η οποία βρίσκεται σταθερά ανάμεσα στα κορυφαία εκπαιδευτικά συστήματα και αποδεικνύει ότι οι υψηλές επιδόσεις μπορούν να επιτευχθούν και μέσα στο ευρωπαϊκό οικονομικό και θεσμικό περιβάλλον.

Επομένως, δεν πρόκειται για έναν στόχο ανέφικτο για μια ευρωπαϊκή χώρα. Πρόκειται για ζήτημα προτεραιοτήτων, συνέπειας και μακροχρόνιας εκπαιδευτικής πολιτικής.

Η εκπαίδευση είναι οικονομική πολιτική

Η πραγματική σημασία των αποτελεσμάτων PISA βρίσκεται ακριβώς εδώ.
Η ποιότητα της εκπαίδευσης καθορίζει την ποιότητα του μελλοντικού ανθρώπινου κεφαλαίου. Και το ανθρώπινο κεφάλαιο καθορίζει σε σημαντικό βαθμό την μελλοντική παραγωγικότητα, την καινοτομία, τις αμοιβές και τη μακροχρόνια οικονομική ανάπτυξη.
Για την Ελλάδα το ζήτημα είναι ακόμη πιο κρίσιμο.

Μια χώρα που αντιμετωπίζει δημογραφική συρρίκνωση και σημαντικό παραγωγικό έλλειμμα δεν έχει την πολυτέλεια να αφήνει ταυτόχρονα να υποχωρεί η ποιότητα των δεξιοτήτων των νεότερων γενεών.
Εάν το εργατικό δυναμικό του μέλλοντος θα είναι αριθμητικά μικρότερο, τότε κάθε νέα γενιά πρέπει να διαθέτει περισσότερες και καλύτερες δεξιότητες — όχι λιγότερες.
Γι’ αυτό και ο στόχος δεν πρέπει να είναι απλώς «να ανέβει η Ελλάδα μερικές θέσεις στο επόμενο PISA».
Χρειάζεται ένας μακροχρόνιος εθνικός στόχος: δραστική μείωση των μαθητών που βρίσκονται κάτω από το βασικό επίπεδο επάρκειας, έγκαιρη διάγνωση των ελλείψεων από τις πρώτες τάξεις του σχολείου, έμφαση στην κατανόηση και στην επίλυση προβλημάτων αντί της απομνημόνευσης, ενίσχυση των εκπαιδευτικών και συστηματική αξιολόγηση των μαθησιακών αποτελεσμάτων.

Το πραγματικό μήνυμα του PISA 2025

Το PISA 2025 δεν μας λέει ότι οι Έλληνες μαθητές «δεν μπορούν».
Μας λέει κάτι πολύ πιο σημαντικό:
εδώ και περισσότερο από μία δεκαετία, το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα παράγει κατά μέσο όρο λιγότερες βασικές δεξιότητες ανά μαθητή.

Και αν δεν αντιστρέψουμε αυτή την πορεία, οι συνέπειες δεν θα εμφανιστούν μόνο στις επόμενες διεθνείς εξετάσεις.
Θα εμφανιστούν στην αγορά εργασίας, στην παραγωγικότητα, στην καινοτομία, στην οικονομική συμπεριφορά των πολιτών και τελικά στην ίδια τη δυνατότητα της χώρας να συγκλίνει πραγματικά με τις πιο προηγμένες οικονομίες.

Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης και της οικονομίας της γνώσης, η υποχώρηση των δεξιοτήτων δεν είναι απλώς ένα εκπαιδευτικό πρόβλημα.
Είναι ένα από τα σημαντικότερα αναπτυξιακά προβλήματα της Ελλάδας.

Νικόλαος Φίλιππας

Καθηγητής Χρηματοοικονομικής, Πανεπιστήμιο Πειραιώς

Πρόεδρος του Ινστιτούτου Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού