OPEC: 66 χρόνια πετρελαϊκής ισχύος, κρίσεων και ανατροπών

Στις 14 Σεπτεμβρίου 1960, στη Βαγδάτη, πέντε χώρες –Ιράν, Ιράκ, Κουβέιτ, Σαουδική Αραβία και Βενεζουέλα– ίδρυσαν τον Οργανισμό Πετρελαιοεξαγωγικών Χωρών, τον OPEC. Ήταν μια κίνηση που έμελλε να αλλάξει την παγκόσμια οικονομία. Όπως αναφέρει o ίδιος ο Οργανισμός, οι πετρελαιοπαραγωγές χώρες ήθελαν να αποκτήσουν μεγαλύτερο έλεγχο πάνω σε ένα προϊόν από το οποίο εξαρτιόταν η βιομηχανική ανάπτυξη της Δύσης, αλλά μέχρι τότε οι μεγάλες πετρελαϊκές εταιρείες είχαν τον πρώτο λόγο στις τιμές και στην παραγωγή.

Το μέγεθος της αλλαγής αποτυπώνεται στους αριθμούς. Το 1960 οι πέντε ιδρυτές παρήγαγαν περίπου 7,9 εκατ. βαρέλια αργού την ημέρα, σε μια παγκόσμια αγορά όπου η ζήτηση ήταν λίγο πάνω από 21 εκατ. βαρέλια ημερησίως. Μέχρι το 1973 η παγκόσμια ζήτηση είχε εκτιναχθεί στα 56 εκατ. βαρέλια την ημέρα, καθώς η μεταπολεμική οικονομική ανάπτυξη δημιουργούσε μια πρωτοφανή εξάρτηση από το πετρέλαιο.

Η οπλοποίηση του πετρελαίου και η μεγάλη ανατροπή της δεκαετίας του 1980

Η πρώτη μεγάλη επίδειξη ισχύος ήρθε τη δεκαετία του 1970. Το εμπάργκο των αραβικών παραγωγών μετά τον πόλεμο του Γιομ Κιπούρ το 1973-74 προκάλεσε πετρελαϊκό σοκ και εκτόξευσε τις τιμές. Από ένα επίπεδο περίπου 3 δολαρίων το βαρέλι πριν από την κρίση, η τιμή έφθασε περίπου στα 12 δολάρια. Η Ιρανική Επανάσταση το 1979 και ο πόλεμος Ιράν-Ιράκ έφεραν ένα νέο κύμα ανατιμήσεων. Ο OPEC είχε πλέον μετατραπεί σε έναν από τους σημαντικότερους γεωπολιτικούς παράγοντες του πλανήτη.

Όμως η επιτυχία του δημιούργησε και το αντίδοτό της. Οι υψηλές τιμές έκαναν οικονομικά ελκυστική την ανάπτυξη κοιτασμάτων εκτός OPEC, από τη Βόρεια Θάλασσα έως τη Βόρεια Αμερική. Παράλληλα, οι καταναλωτές άρχισαν να περιορίζουν την κατανάλωση. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980 η αγορά πέρασε από την έλλειψη στην υπερπροσφορά. Το 1985 ο OPEC προσπάθησε να ανακτήσει μερίδιο αγοράς αυξάνοντας την παραγωγή και το 1986 οι τιμές κατέρρευσαν. Το επεισόδιο απέδειξε για πρώτη φορά τόσο καθαρά ότι ο οργανισμός μπορούσε να επηρεάσει την αγορά, αλλά δεν μπορούσε να την ελέγξει απόλυτα.

Η δεκαετία του 1990 έφερε νέες γεωπολιτικές κρίσεις, με την εισβολή του Ιράκ στο Κουβέιτ και τον Πόλεμο του Κόλπου να υπενθυμίζουν ότι το πετρέλαιο παρέμενε άρρηκτα συνδεδεμένο με τη Μέση Ανατολή. Η επόμενη μεγάλη έκρηξη ήρθε όμως στις αρχές του 21ου αιώνα. Η ταχύτατη ανάπτυξη της Κίνας, της Ινδίας και άλλων αναδυόμενων οικονομιών αύξησε τη ζήτηση πολύ γρηγορότερα από όσο μπορούσε να αυξηθεί η προσφορά. Το 2008 το πετρέλαιο έφθασε στο ιστορικό τότε υψηλό των περίπου 147 δολαρίων το βαρέλι, για να καταρρεύσει λίγους μήνες αργότερα κάτω από τα 40 δολάρια, καθώς η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση εξαφάνισε τη ζήτηση.

Η αμερικανική επανάσταση του σχιστολιθικού πετρελαίου

Η επόμενη μεγάλη ανατροπή ήρθε από τις ΗΠΑ. Η επανάσταση του σχιστολιθικού πετρελαίου δημιούργησε έναν νέο, εξαιρετικά ευέλικτο παραγωγό. Όταν οι τιμές ανέβαιναν, οι αμερικανικές εταιρείες μπορούσαν να αυξήσουν γρήγορα την παραγωγή, περιορίζοντας τη δυνατότητα του OPEC να ελέγχει την προσφορά. Η κατάρρευση των τιμών το 2014 οδήγησε τελικά σε μια στρατηγική αλλαγή: το 2016 ο OPEC συνεργάστηκε με παραγωγούς εκτός οργανισμού, κυρίως τη Ρωσία, δημιουργώντας την OPEC+. Η κίνηση ήταν ουσιαστικά μια παραδοχή ότι η διαχείριση της παγκόσμιας αγοράς απαιτούσε πλέον ευρύτερη συμμαχία.

Το 2020 ήρθε το πιο ακραίο σοκ. Η πανδημία Covid-19 εξαφάνισε μέσα σε λίγες εβδομάδες τεράστιο μέρος της παγκόσμιας ζήτησης, καθώς οι μετακινήσεις και η βιομηχανική δραστηριότητα κατέρρευσαν. Η OPEC+ απάντησε με ιστορικές περικοπές παραγωγής. Ακολούθησε η αντίθετη κατάσταση: η γρήγορη ανάκαμψη της οικονομίας, οι περιορισμένες επενδύσεις και ο πόλεμος στην Ουκρανία έφεραν ξανά τις τιμές σε υψηλά επίπεδα.

Και κάπου εδώ αρχίζει η σημερινή κρίση ταυτότητας του OPEC. Ο οργανισμός δεν είναι πλέον το συμπαγές καρτέλ των δεκαετιών του 1970 και του 1980. Τα συμφέροντα των μελών του έχουν διαφοροποιηθεί και η ενεργειακή μετάβαση προσθέτει έναν νέο παράγοντα πίεσης: οι πετρελαιοπαραγωγές χώρες θέλουν να αξιοποιήσουν όσο το δυνατόν περισσότερο τα κοιτάσματά τους πριν αλλάξει δομικά η ζήτηση για πετρέλαιο.

Η αποχώρηση των ΗΑΕ: το ρήγμα που φτάνει μέχρι το 2026

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Μετά από σχεδόν έξι δεκαετίες συμμετοχής, τα ΗΑΕ αποχώρησαν από τον OPEC το 2026, επιλέγοντας μεγαλύτερη ελευθερία στην παραγωγική τους στρατηγική. Η αποχώρηση έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή το Αμπού Ντάμπι διαθέτει σημαντική παραγωγική δυναμικότητα και είχε επενδύσει στην αύξησή της. Η επιλογή του δείχνει ότι για ορισμένους παραγωγούς η εθνική στρατηγική και η αξιοποίηση των αποθεμάτων τους αποκτούν μεγαλύτερη σημασία από την πειθαρχία στις συλλογικές ποσοστώσεις.

Η αποχώρηση των ΗΑΕ δεν διέλυσε την OPEC+. Αντίθετα, από τον Ιούνιο του 2026 ο βασικός πυρήνας των επτά χωρών που λαμβάνουν τις σχετικές αποφάσεις αποτελείται από Σαουδική Αραβία, Ρωσία, Ιράκ, Κουβέιτ, Καζακστάν, Αλγερία και Ομάν. Οι επτά αποφάσισαν τον Σεπτέμβριο να διατηρήσουν αμετάβλητα για τον Οκτώβριο τα επίπεδα παραγωγής που είχαν καθοριστεί για τον Σεπτέμβριο.

Το παράδοξο είναι ότι την ίδια στιγμή ο OPEC+ έχει πολύ μικρότερο έλεγχο πάνω στη φυσική αγορά από ό,τι στο παρελθόν. Ο πόλεμος στο Ιράν και οι διαταραχές στις εξαγωγές μέσω του Περσικού Κόλπου έχουν περιορίσει τη δυνατότητα των παραγωγών να μετατρέψουν τις αποφάσεις τους σε πραγματικές ροές πετρελαίου. Τον Αύγουστο, η παραγωγή των 11 μελών του OPEC υποχώρησε κατά περίπου 640.000 βαρέλια την ημέρα, στα 19,71 εκατ. βαρέλια, κυρίως εξαιτίας των προβλημάτων στις σαουδαραβικές εξαγωγές και του περιορισμού των ιρανικών αποστολών.

Αυτό αποτυπώνεται και στις τιμές. Το Brent κινείται ξανά γύρω από τα 100 δολάρια το βαρέλι, καθώς οι γεωπολιτικές εντάσεις και οι περιορισμοί στη ναυσιπλοΐα δημιουργούν φόβους για την παγκόσμια προσφορά. Την ίδια στιγμή, ο OPEC έχει αναθεωρήσει προς τα κάτω για πέμπτη συνεχόμενη φορά την πρόβλεψή του για την αύξηση της παγκόσμιας ζήτησης το 2026, πλέον μόλις στις 380.000 βαρέλια την ημέρα.

Ο OPEC σήμερα: μικρότερος, αλλά όχι αδύναμος

Έτσι, 66 χρόνια μετά την ίδρυσή του, ο OPEC βρίσκεται μπροστά σε μια διαφορετική αγορά από εκείνη που δημιούργησε ο οργανισμός το 1960. Τότε οι παραγωγοί προσπαθούσαν να αποκτήσουν τον έλεγχο από τις μεγάλες πετρελαϊκές εταιρείες. Σήμερα πρέπει να διαχειριστούν ταυτόχρονα τις ΗΠΑ ως μεγάλο παραγωγό, το shale oil, τη Ρωσία, τις διαφορετικές εθνικές στρατηγικές των χωρών του Κόλπου, την ενεργειακή μετάβαση και μια αγορά που επηρεάζεται ολοένα περισσότερο από γεωπολιτικά σοκ.

Ο OPEC, επομένως, δεν έχει χάσει τη σημασία του. Έχει όμως χάσει το μονοπώλιο της επιρροής. Από τα 7,9 εκατ. βαρέλια ημερησίως των πέντε ιδρυτικών μελών το 1960 έως τη σημερινή αγορά των δεκάδων εκατομμυρίων βαρελιών, η ιστορία του οργανισμού είναι μια διαρκής μάχη ανάμεσα στην προσφορά, τη ζήτηση, τη γεωπολιτική και την τεχνολογία.

Και ίσως αυτή είναι η μεγαλύτερη αλλαγή: ο OPEC δεν αποφασίζει πλέον μόνος του την τιμή του πετρελαίου. Εξακολουθεί όμως να μπορεί να επηρεάσει αποφασιστικά το πόσα βαρέλια θα φθάσουν στην αγορά – και, σε μια αγορά όπου μια σχετικά μικρή μεταβολή της προσφοράς μπορεί να μεταφραστεί σε δεκάδες δολάρια στο βαρέλι, αυτό παραμένει ένα εξαιρετικά ισχυρό όπλο οικονομικής και γεωπολιτικής ισχύος.