Οι τελευταίες ημέρες μάς υπενθύμισαν μία από τις δύο βασικές σύγχρονες οικονομικές πραγματικότητες: ο πρόεδρος των ΗΠΑ είναι ένας καταστροφέας. Ωστόσο, αυτό συνάδει με την άλλη πραγματικότητα, η οποία είναι ότι, παρά τις διαταραχές και τους κλονισμούς της εποχής μας, η παγκόσμια οικονομία παραμένει μια ισχυρή μηχανή ανάπτυξης, τροφοδοτούμενη από αξιοσημείωτες καινοτομίες, χρηματοδότηση υψηλού ρίσκου και τεράστιες συσσωρεύσεις χρέους.
Μπορεί αυτό να διαρκέσει; Ο λόγος για να πιστεύουμε ότι θα διαρκέσει είναι ότι η ανάπτυξη υπήρξε το κυρίαρχο χαρακτηριστικό της παγκόσμιας οικονομίας από τα μέσα του περασμένου αιώνα. Ωστόσο, πρέπει πάντα να θυμόμαστε ότι άλλο η ανάπτυξη και άλλο η σταθερή ανάπτυξη.
Ποια είναι λοιπόν η τελευταία εξωφρενική ενέργεια του Ντόναλντ Τραμπ; Πρώτον, ξεκίνησε έναν πόλεμο εναντίον του Ιράν, χωρίς σχέδιο, ο οποίος έχει ανεβάσει τις τιμές του πετρελαίου κίνησης στις ΗΠΑ και παγκοσμίως.
Στη συνέχεια, πριν από λίγες ημέρες, σύναψε μια συμφωνία με τον Βλαντιμίρ Πούτιν για την απελευθέρωση ρωσικού ντίζελ στις παγκόσμιες αγορές, κατά παράβαση των κυρώσεων που επιβλήθηκαν μετά την παράνομη εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία.
Ο Τραμπ είπε επίσης στο Κίεβο να σταματήσει τα πλήγματα εναντίον ρωσικών διυλιστηρίων πετρελαίου και απείλησε να διακόψει την ανταλλαγή πληροφοριών με την Ουκρανία καθώς και την πρόσβαση σε αμερικανικής κατασκευής όπλα.
Αυτή η «συμφωνία» είναι ταυτόχρονα ανόητη και μοχθηρή: ανόητη, διότι είναι πολύ μικρής κλίμακας για να μειώσει σημαντικά τις τιμές του ντίζελ, και μοχθηρή, διότι είναι έτοιμη να θυσιάσει μια χώρα που αγωνίζεται ηρωικά για να απελευθερωθεί από την τυραννία.
Η τρέχουσα χάραξη πολιτικής των ΗΠΑ δεν είναι απλώς απερίσκεπτη και ανήθικη. Είναι επίσης μία από τις αιτίες της απρόβλεπτης φύσης του κόσμου.
Έτσι, η τελευταία Έκθεση για την Παγκόσμια Oικονομική Προοπτική (WEO) του ΔΝΤ ξεκινά με το ακόλουθο σχόλιο της Σιλβάνα Τενεϊρό, νέας οικονομικής συμβούλου: «Σε λιγότερο από επτά χρόνια, η παγκόσμια οικονομία έχει υποβληθεί σε μια εξαιρετική ακολουθία γεγονότων».
Ωστόσο, όλοι αυτοί οι κλονισμοί –με μόνη εξαίρεση την πανδημία– είναι ανθρωπογενείς, ή ίσως δημιουργήματα ισχυρών ανθρώπων.
Οι άλλοι είναι ο πόλεμος στην Ουκρανία, ο δασμολογικός πόλεμος και ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή. Ο Πούτιν ξεκίνησε τον πρώτο από αυτούς το 2022. Ο Τραμπ, φυσικά, ξεκίνησε τους άλλους δύο.
Αυτοί οι κλονισμοί, όπως λέει η Τενεϊρό, «έχουν δοκιμάσει την ανθεκτικότητα των νοικοκυριών, των επιχειρήσεων, των χρηματοπιστωτικών αγορών και των κυβερνήσεων. Μεμονωμένα, καμία από αυτές τις μεγάλες εξελίξεις δεν θα θεωρούνταν πιθανή. Η σύγκλιση τους μέσα σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα είναι ακόμη πιο εξαιρετική».
Ωστόσο, αξιοσημείωτα, οι προβλέψεις της WEO για την ανάπτυξη φέτος και του χρόνου, στο 3,1% και 3,4% αντίστοιχα, παραμένουν «γενικά αμετάβλητες από τον Απρίλιο», παρά τη μεγαλύτερη από την αναμενόμενη επιμονή των ενεργειακών διαταραχών.
Ο παγκόσμιος πληθωρισμός, ωστόσο, αναμένεται να φτάσει το 4,7% φέτος, ως αποτέλεσμα των υψηλότερων τιμών των βασικών εμπορευμάτων, και το 4,1% το 2027. Ευτυχώς όμως, «η μετάδοση στον πυρήνα του πληθωρισμού αναμένεται να είναι περιορισμένη».
Οι εξηγήσεις για αυτή την ανθεκτικότητα είναι γνωστές. Περιλαμβάνουν την προσαρμογή των εξαγωγών και εισαγωγών μακριά από το άμεσο εμπόριο μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας.
Πιο πρόσφατα, ωστόσο, οι κυρίαρχοι παράγοντες υπήρξαν η ευελιξία της παγκόσμιας αγοράς ενέργειας, που συζητήθηκε εδώ την περασμένη εβδομάδα, και η επενδυτική έκρηξη που πυροδοτήθηκε από την τεχνητή νοημοσύνη. Ωστόσο, κανένα από τα δύο δεν είναι εγγυημένο ότι θα διαρκέσει. Όπως επισημαίνει ο Νικ Μπάτλερ, τα αποθέματα αργού και προϊόντων είναι χαμηλά μετά από έξι μήνες απομείωσης.
Επιπλέον, «οι εξαγωγές προϊόντων πετρελαίου κίνησης και καυσίμων αεροσκαφών [από τον Περσικό Κόλπο] παραμένουν ελάχιστες». Σε κίνδυνο βρίσκονται επίσης οι προμήθειες νάφθας, ουρίας και υγροποιημένου φυσικού αερίου (το τελευταίο είναι ιδιαίτερης σημασίας για την Ευρώπη).
Η επενδυτική έκρηξη στην τεχνητή νοημοσύνη συγκεντρώνει επίσης κινδύνους. Ακόμη κι αν η ίδια η τεχνητή νοημοσύνη αποδώσει καρπούς, το επίπεδο των επενδύσεων είναι πιθανό να σταματήσει να αυξάνεται, αν όχι να μειωθεί, σε κάποιο σημείο. Επιπλέον, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να μην αποδώσει οικονομικά στην ελπιζόμενη κλίμακα. (Βλ. διαγράμματα.)
Άλλες ευπάθειες είναι εμφανείς, κυρίως οι δημοσιονομικές θέσεις. Παρά τη μεγάλη αύξηση των πραγματικών και ονομαστικών επιτοκίων μετά την πανδημία, οι περισσότερες μεγάλες οικονομίες συνεχίζουν να εμφανίζουν σημαντικά πρωτογενή δημοσιονομικά ελλείμματα (προ πληρωμών τόκων).
Η θέση των ΗΠΑ ξεχωρίζει, με προβλεπόμενο πρωτογενές δημοσιονομικό έλλειμμα 4,8% του ΑΕΠ φέτος, μερίδιο έκδοσης εντόκων γραμματίων του Δημοσίου στον συνολικό δανεισμό στο 58% και μέση διάρκεια μόλις 5,9 ετών.
Η WEO τονίζει ορθά τη σημασία της ανοικοδόμησης του δημοσιονομικού περιθωρίου.
Τα καλά νέα είναι ότι, υπό τις σημερινές συνθήκες, η αρνητική επίπτωση της διαρθρωτικής δημοσιονομικής σύσφιγξης είναι πιθανό να αντισταθμιστεί από χαμηλότερα πραγματικά και ονομαστικά επιτόκια.
Αλλά η εξισορρόπηση των παγκόσμιων τρεχουσών συναλλαγών θα είναι επίσης απαραίτητη. Αυτό πρέπει, επιτέλους, να περιλάβει την Κίνα.
Η WEO τονίζει άλλους καθοδικούς κινδυνους, συμπεριλαμβανομένης της επιδείνωσης των συνεχιζόμενων πολέμων, των απειλών στον κυβερνοχώρο (πιθανώς ενισχυμένων από την τεχνητή νοημοσύνη) και των κλιματικών καταστροφών.
Ούτε ένα χρηματιστηριακό κραχ ούτε μια κατάρρευση των επενδύσεων που σχετίζονται με την τεχνητή νοημοσύνη μπορούν να αποκλειστούν, σε περίπτωση που οι αποδόσεις της τεχνητής νοημοσύνης απογοητεύσουν.
Στους ανοδικούς οικονομικούς κινδύνους (ή προοπτικές ανόδου) περιλαμβάνεται η ακόμη ταχύτερη πρόοδος στην τεχνολογία της τεχνητής νοημοσύνης, αν και αυτό θα μπορούσε επίσης να επιφέρει καταστροφικές κοινωνικές συνέπειες.
Μια άλλη πιθανή θετική εξέλιξη είναι μια επιταχυνόμενη ενεργειακή μετάβαση, καθώς τα πρόσφατα γεγονότα υπογραμμίζουν την αναξιόπιστη φύση των ορυκτών καυσίμων.
Δεδομένης της γεωγραφικής τους θέσης, αυτά είναι καταδικασμένοι να παραμείνουν αναξιόπιστα για πολλές χώρες.
Η WEO σημειώνει ότι η ικανότητα εκμετάλλευσης της τεχνητής νοημοσύνης και κάλυψης των ενεργειακών αναγκών με αξιοπιστία θα είναι κρίσιμη για τις προοπτικές ανάπτυξης. Δυστυχώς, οι φτωχότερες χώρες του κόσμου είναι ιδιαίτερα ευάλωτες και στους δύο τομείς. Επομένως, η WEO φοβάται δικαίως ότι το βιοτικό τους επίπεδο είναι πιθανό να υποχωρήσει ακόμη περισσότερο σε σχέση με τις πλουσιότερες χώρες.
Θα ήταν καλό να πιστεύουμε ότι ο κόσμος θα γίνει λιγότερο επιρρεπής σε κλονισμούς. Αλλά πιθανότατα δεν θα συμβεί αυτό. Η καλύτερη απάντηση είναι η ενίσχυση των θεμελιωδών μεγεθών, ιδίως της οικονομικής ευελιξίας και δυναμισμού, μαζί με την ενεργειακή ανθεκτικότητα.
Σε αυτό το πλαίσιο, όπως σημειώνει η WEO, είναι απαραίτητο η στήριξη προς τα άτομα που είναι ευάλωτα σε κλονισμoύς να είναι στοχευμένη και προσωρινή.
Ο καιρός της ελεύθερης διασποράς δημόσιου χρήματος έχει φτάσει στο τέλος του. Θα βοηθούσε επίσης αν σταματούσαν οι κλονισμοί. Αλλοίμονο, δεδομένων των ηγετών μας, δεν θα έβαζα στοίχημα γι’ αυτό.
