Έντονες ανησυχίες για μια νέα παγκόσμια ενεργειακή κρίση προκάλεσε αρχικά η απόφαση του Ιράν να κλείσει τα Στενά του Ορμούζ κατά τη διάρκεια της πολεμικής σύγκρουσης με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ. Ωστόσο, παρά τη σοβαρότητα της κατάστασης, οι διεθνείς αγορές απέδειξαν μεγαλύτερη ανθεκτικότητα από ό,τι πολλοί ανέμεναν, καθώς κυβερνήσεις, πετρελαϊκές εταιρείες και στρατιωτικές δυνάμεις αντέδρασαν συντονισμένα, περιορίζοντας τις επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία.
Η διακοπή της ναυσιπλοΐας στο σημαντικότερο ενεργειακό πέρασμα του κόσμου δεν οδήγησε τελικά σε μια ανεξέλεγκτη εκτόξευση των τιμών του πετρελαίου. Αντίθετα, ενεργοποιήθηκαν μια σειρά από εναλλακτικούς μηχανισμούς που περιόρισαν τις ελλείψεις και διατήρησαν την τροφοδοσία των αγορών.
Μεγαλύτερες ποσότητες πετρελαίου διοχετεύθηκαν μέσω αγωγών, αρκετές χώρες αξιοποίησαν τα στρατηγικά αποθέματά τους, ενώ στην Ασία υιοθετήθηκαν μέτρα εξοικονόμησης καυσίμων και ενίσχυσης της χρήσης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Παράλληλα, ο αμερικανικός στρατός ανέλαβε την προστασία δεξαμενόπλοιων που συνέχισαν να διέρχονται από το στενό.
Για πολλούς αναλυτές, η εμπειρία αυτή αποδεικνύει ότι η διεθνής οικονομία μπορεί πλέον να αντιμετωπίσει αποτελεσματικότερα μια διακοπή της κυκλοφορίας στο Ορμούζ απ’ ό,τι στο παρελθόν, αναφέρουν οι New York Times.
«Τα Στενά του Ορμούζ πιθανότατα δεν θα αποτελούν πλέον το απόλυτο σημείο στραγγαλισμού της παγκόσμιας ενεργειακής αγοράς», εκτίμησε για τους NYT η Βίντια Μάνι, ειδικός στις αλυσίδες εφοδιασμού στο Πανεπιστήμιο της Βιρτζίνια.
Το Ιράν προσπάθησε να οπλοποιήσει τα Στενά του Ορμούζ
Στην αρχή της σύγκρουσης, το Ιράν επιχείρησε να αποκτήσει στρατηγικό πλεονέκτημα πλήττοντας εμπορικά πλοία και δημιουργώντας κλίμα ανασφάλειας για τις ναυτιλιακές εταιρείες. Η τακτική αυτή είχε αποτέλεσμα, καθώς μεγάλο μέρος της εμπορικής ναυτιλίας απέφυγε προσωρινά τη διέλευση από το στενό, μέσω του οποίου, πριν από τον πόλεμο, διακινούνταν περίπου 15 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου ημερησίως.
Παρά την αναστάτωση, όμως, οι τιμές του πετρελαίου δεν έφτασαν στα επίπεδα που θα μπορούσαν να οδηγήσουν την παγκόσμια οικονομία σε ύφεση. Η αγορά απορρόφησε μεγάλο μέρος του σοκ, γεγονός που, σύμφωνα με τον απόστρατο αντιναύαρχο Κέβιν Ντόνεγκαν, αποδεικνύει ότι «η αλυσίδα εφοδιασμού και οι ενεργειακές ροές διαθέτουν πολύ μεγαλύτερη ανθεκτικότητα από όση πίστευαν οι περισσότεροι».
Η σταδιακή αποκατάσταση της ναυσιπλοΐας είναι ήδη εμφανής. Σύμφωνα με στοιχεία της εταιρείας Kpler, περίπου 70 πλοία, εκ των οποίων 29 δεξαμενόπλοια, διέσχισαν το Στενό του Ορμούζ μέσα σε μία μόνο ημέρα, σημειώνοντας την υψηλότερη κίνηση από τις αρχές Μαρτίου. Ωστόσο, οι κίνδυνοι παραμένουν. Οι Φρουροί της Επανάστασης του Ιράν εξακολουθούν να εκδίδουν οδηγίες για τις επιτρεπόμενες διαδρομές, προειδοποιώντας τα πλοία να μην αποκλίνουν από τους θαλάσσιους διαδρόμους που εγκρίνει η Τεχεράνη.
Ένας από τους βασικούς λόγους που αποφεύχθηκαν σοβαρότερες ελλείψεις ήταν η ύπαρξη σημαντικών στρατηγικών αποθεμάτων πετρελαίου. Η Κίνα, για παράδειγμα, αξιοποίησε τα μεγάλα αποθέματα που είχε δημιουργήσει τα προηγούμενα χρόνια, ενώ χώρες του Κόλπου εξετάζουν πλέον τη δημιουργία ακόμη μεγαλύτερων εγκαταστάσεων αποθήκευσης σε διάφορες περιοχές του κόσμου. Όπως δήλωσε πρόσφατα ο πρόεδρος της Saudi Aramco, η ενίσχυση των παγκόσμιων αποθηκευτικών υποδομών αποτελεί πλέον στρατηγική προτεραιότητα.
Παράλληλα, ο πόλεμος ανέδειξε τη σημασία των χερσαίων αγωγών ως εναλλακτικής οδού μεταφοράς πετρελαίου. Η Σαουδική Αραβία αύξησε σημαντικά τη χρήση του αγωγού που διασχίζει τη χώρα, μεταφέροντας έως και πέντε εκατομμύρια επιπλέον βαρέλια ημερησίως, δηλαδή περίπου το ένα τρίτο των ποσοτήτων που πριν από τον πόλεμο περνούσαν από το Στενό του Ορμούζ. Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα σχεδιάζουν ήδη την επέκταση των δικών τους αγωγών, ενώ και άλλες χώρες εξετάζουν αντίστοιχες επενδύσεις.
Ο Αρτζούν Μούρτι, εταίρος της ενεργειακής εταιρείας Veriten, είπε στους New York Times ότι εκτιμά ότι όσο αυξάνεται η δυναμικότητα των αγωγών, τόσο θα περιορίζεται η εξάρτηση της παγκόσμιας αγοράς από το Στενό του Ορμούζ. Όπως σημειώνει, το πέρασμα δεν θα χάσει τη σημασία του, αλλά ο ρόλος του ως μοναδικού κρίσιμου σημείου διέλευσης θα υποχωρήσει.
Καθοριστική ήταν και η συμβολή των Ηνωμένων Πολιτειών. Από τις αρχές Μαΐου, το αμερικανικό Πολεμικό Ναυτικό συνόδευσε εκατοντάδες εμπορικά πλοία, διασφαλίζοντας τη διέλευση περισσότερων από 250 εκατομμυρίων βαρελιών αργού πετρελαίου. Η επιχείρηση αυτή συνέβαλε στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των ναυτιλιακών εταιρειών και στη σταδιακή ομαλοποίηση των μεταφορών.
Μειώνεται ή όχι η σημασία των Στενών;
Παρά τη σχετική επιτυχία των μέτρων αυτών, αρκετοί ειδικοί προειδοποιούν ότι δεν πρέπει να δημιουργηθεί η εντύπωση πως το πρόβλημα έχει λυθεί οριστικά. Τα στρατηγικά αποθέματα μειώθηκαν αισθητά κατά τη διάρκεια της κρίσης, ενώ η επέκταση των αγωγών απαιτεί σημαντικές επενδύσεις και αρκετά χρόνια για να ολοκληρωθεί. Επιπλέον, οι υποδομές αυτές θα μπορούσαν να αποτελέσουν στόχο σε μια μελλοντική σύγκρουση.
Η Μόνα Γιακουμπιάν, διευθύντρια του Προγράμματος Μέσης Ανατολής στο Κέντρο Στρατηγικών και Διεθνών Σπουδών (CSIS), θεωρεί ότι υπάρχουν υπερβολικές προσδοκίες για τη μείωση της σημασίας του Στενού του Ορμούζ. «Οι χώρες ασφαλώς θα προσαρμοστούν, αλλά η στρατηγική αξία του περάσματος δεν πρόκειται να εξαφανιστεί», επισημαίνει.
Ιδιαίτερα δύσκολη παραμένει η περίπτωση του φυσικού αερίου. Σε αντίθεση με το πετρέλαιο, δεν υπάρχουν επαρκείς αγωγοί που να συνδέουν τις χώρες του Κόλπου με τις μεγάλες αγορές, γεγονός που σημαίνει ότι οι εξαγωγές υγροποιημένου φυσικού αερίου εξακολουθούν να εξαρτώνται σχεδόν αποκλειστικά από τη θαλάσσια διέλευση μέσω του Ορμούζ.
Ορισμένοι αναλυτές υποστηρίζουν μάλιστα ότι, παρά τις δυσκολίες που αντιμετώπισε, το Ιράν κατάφερε να ενισχύσει την επιρροή του στα στενά. Σύμφωνα με τον Νιλ Κρόσμπι της Sparta Commodities, η Τεχεράνη επιδιώκει πλέον να αποκτήσει μεγαλύτερο έλεγχο στη διέλευση των πλοίων, αφήνοντας ανοιχτό ακόμη και το ενδεχόμενο επιβολής τελών ή άλλων περιορισμών μετά τη λήξη της προσωρινής συμφωνίας που επιτρέπει την ελεύθερη ναυσιπλοΐα.
Η μακροπρόθεσμη λύση, σύμφωνα με αρκετούς ειδικούς, δεν βρίσκεται μόνο στη στρατιωτική προστασία της ναυσιπλοΐας αλλά και στη δημιουργία ισχυρότερων οικονομικών δεσμών μεταξύ του Ιράν και των γειτονικών κρατών. Το πρόσφατο μνημόνιο συνεργασίας που προβλέπει επενδύσεις ύψους 300 δισ. δολαρίων για την ανοικοδόμηση της ιρανικής οικονομίας θα μπορούσε, θεωρητικά, να ενισχύσει την οικονομική αλληλεξάρτηση και να μειώσει τα κίνητρα για νέες συγκρούσεις.
Όπως καταλήγει η Γιακουμπιάν, η οικονομική συνεργασία μπορεί να αποτελέσει το σημαντικότερο εργαλείο για τη μακροπρόθεσμη διαχείριση της έντασης στον Περσικό Κόλπο, χωρίς όμως να εξαλείφει οριστικά τη στρατηγική σημασία των Στενών του Ορμούζ.
