To μέλλον της παγκόσμιας θαλάσσιας τάξης

Η αντιπαράθεση γύρω από τα Στενά του Ορμούζ δεν επικεντρώνεται πλέον στην ελευθερία της ναυσιπλοΐας. Αφορά πλέον το ποιος έχει την εξουσία να ρυθμίζει τη διέλευση, να καθορίζει τους κανόνες πρόσβασης και να αποκομίζει οικονομικά και γεωπολιτικά οφέλη από τον έλεγχο ενός από τα σημαντικότερα θαλάσσια περάσματα του πλανήτη.

Αυτό είναι πολύ σημαντικότερο από τη συζήτηση που προκάλεσε η πρόταση του αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ για την επιβολή τέλους 20% στα φορτία που διέρχονται από το Ορμούζ. Ο Αμερικανός πρόεδρος απέσυρε γρήγορα την πρόταση του , ανακοινώνοντας ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα επιδιώξουν εμπορικές και επενδυτικές συμφωνίες με τα κράτη του Κόλπου αντί να επιβάλουν άμεσα τέλος διέλευσης στα πλοία. Το εργαλείο πολιτικής άλλαξε· η λογική όμως παρέμεινε. Η αμερικανική προστασία των θαλάσσιων διαδρόμων του Περσικού Κόλπου θα πρέπει, σύμφωνα με αυτή τη λογική, να αποφέρει απτό οικονομικό όφελος στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Την ίδια στιγμή, το Ιράν επιχειρεί να θεσμοθετήσει τη δική του αξίωση επί των Στενών. Η Τεχεράνη επιδιώκει να επιβάλει τις ακολουθούμενες διαδρομές και να αποφασίζει ποια πλοία μπορούν να διέρχονται και πότε. Με άλλα λόγια αντιμετωπίζει τα Στενά ως εργαλείο οικονομικής και γεωπολιτικής επιρροής. Η αντιπαράθεση, συνεπώς, δεν αφορά πλέον το αν τα Στενά θα παραμείνουν ανοικτά. Αφορά ποιος θα τα διατηρεί ανοικτά, με ποιους όρους και με πιο όφελος.

Eδώ και οκτώ περίπου δεκαετίες, οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν αποτελέσει τον βασικό εγγυητή ενός διεθνούς συστήματος που βασίστηκε στην ελευθερία των θαλασσών.

Η αμερικανική ναυτική ισχύς προστάτευσε όχι μόνο το αμερικανικό εμπόριο και εκείνο των συμμάχων της, αλλά έμμεσα και το εμπόριο τρίτων, ακόμη και στρατηγικών ανταγωνιστών όπως η Κίνα.

Μέσα σε αυτό το γεωπολιτικό πλαίσιο πραγματοποιήθηκε η εντυπωσιακή αύξηση της κινεζικής ισχύος. Η Κίνα εισήγαγε ενέργεια και πρώτες ύλες, εξήγαγε βιομηχανικά προϊόντα και εξελίχθηκε στη μεγαλύτερη εμπορική δύναμη του πλανήτη αξιοποιώντας θαλάσσιες οδούς που προστατεύονταν κυρίως από τον βασικό στρατηγικό της αντίπαλο.

Έτσι δημιουργήθηκε ένα από τα μεγαλύτερα παράδοξα της αμερικανικής θαλάσσιας στρατηγικής. Η Ουάσιγκτον επωμιζόταν το κόστος διατήρησης ανοιχτών των θαλάσσιων διαδρόμων πράγμα που ωφελούσε περισσότερο τον στρατηγικό της αντίπαλο. Ήταν θέμα χρόνου η Ουάσινγκτον να αναρωτηθεί για την σκοπιμότητα αυτής της στρατηγικής. Η πρόταση Τραμπ για επιβολή τέλους 20% έδινε μια πρώτη απάντηση σε αυτό το ερώτημα: όσοι ωφελούνται πρέπει να πληρώνουν.

Παρότι η ιδέα για το τέλος 20% εγκαταλείφθηκε γρήγορα, η αντικατάστασή του από επενδυτικές και εμπορικές δεσμεύσεις των κρατών του Κόλπου υπέρ των ΗΠΑ διατηρεί μέρος της ίδιας λογικής. Η θαλάσσια ασφάλεια δεν αντιμετωπίζεται πλέον από τις ΗΠΑ ως ένα διεθνές δημόσιο αγαθό που αποφέρει μακροχρόνια γεωπολιτικά οφέλη και στηρίζει την αμερικανική πρωτοκαθεδρία . Αντιμετωπίζεται συναλλακτικά, δηλ. ως υπηρεσία για την οποία ο πάροχος δικαιούται οικονομική ανταμοιβή.

Το Ιράν προβάλλει μια διαφορετική, αλλά αντίστοιχη, διεκδίκηση. Η επιχειρηματολογία του στηρίζεται στην γεωγραφία, την εγγύτητα του στα Στενά και την ικανότητα του να παρεμποδίζει την ναυσιπλοΐα. Θεωρεί ότι η γεωγραφική του θέση του, σε συνδυασμό με την στρατιωτική του ικανότητά να διακόπτει κατά το δοκούν τη ναυσιπλοΐα, του παρέχει το δικαίωμα να ρυθμίζει τη διέλευση και να ωφελείται από αυτό.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν δεν ανταγωνίζονται πλέον μόνο για τον έλεγχο ενός στρατηγικού θαλάσσιου περάσματος. Προβάλλουν δύο διαφορετικές αξιώσεις εξουσίας. Η αμερικανική αξίωση στηρίζεται στην ικανότητα παροχής ασφάλειας. Η ιρανική στην ικανότητα άρνησης πρόσβασης (sea denial). Και οι δύο, όμως, μετατρέπουν την ελευθερία της ναυσιπλοΐας από γενικό δικαίωμα σε προνόμιο που δίνεται υπό όρους και προϋποθέσεις.

Αυτό προοιωνίζει την εμφάνιση μιας νέας μορφής εκβιαστικής θαλασσοκρατίας που θα μπορούσε να ονομαστεί προσόδο-θηρική θαλασσοκρατία  rent-extracting thalassocracy), δηλ. μιας θαλάσσιας τάξης όπου ο έλεγχος της θάλασσας δεν αποσκοπεί στην προστασία του εμπορίου αλλά στην αποκόμιση προσόδων μέσω ρύθμισης της θαλάσσιας πρόσβασης.

Η ιστορία προσφέρει ένα ενδιαφέρον προηγούμενο. Τον 16ο αιώνα, η Πορτογαλία δεν διέθετε τις ναυτικές δυνάμεις για να ελέγξει κάθε λιμάνι και κάθε θαλάσσια διαδρομή του Ινδικού Ωκεανού. Επέλεξε λοιπόν να συγκεντρώσει τη δύναμή της στα στρατηγικά θαλάσσια περάσματα και να επιβάλει το σύστημα των cartaz. Τα εμπορικά πλοία όφειλαν να διαθέτουν πορτογαλική άδεια που καθόριζε πού μπορούσαν να ταξιδεύουν, τι μπορούσαν να μεταφέρουν και με ποιους μπορούσαν να συναλλάσσονται. Όσα πλοία δεν διέθεταν τέτοια άδεια κινδύνευαν με κατάσχεση ή καταστροφή.

Η Πορτογαλία δεν επεδίωξε να μονοπωλήσει το εμπόριο. Επεδίωξε να γίνει ο αναντικατάστατος ρυθμιστής του. Ελέγχοντας την πρόσβαση στα εμπορικά δίκτυα ωφελήθηκε από συναλλαγές τρίτων. Αυτό ακριβώς επιδιώκουν σήμερα οι ΗΠΑ και το Ιράν.

Το κρίσιμο ερώτημα πλέον είναι ποιος ελέγχει έχει τον έλεγχο αλλά ποιος καθορίζει τους όρους υπό τους οποίους οι άλλοι μπορούν να χρησιμοποιούν την θάλασσα. Η εξέλιξη αυτή έχει τρεις σημαντικές γεωπολιτικές συνέπειες.

Πρώτον, θολώνει τη διάκριση μεταξύ προστασίας και ελέγχου. Η δύναμη που προστατεύει τη ναυσιπλοΐα, που στην μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο είναι οι ΗΠΑ, έχει αρχίσει να θεωρεί ότι αποκτά οικονομικά δικαιώματα επί του εμπορίου που προστατεύει. Ταυτόχρονα, η οποία χώρα τυχαίνει να ελέγχει ένα θαλάσσιο πέρασμα και έχει την ικανότητα να διακόπτει το θαλάσσιο εμπόριο μπορεί να εκβιάσει απαιτώντας οικονομικά ανταλλάγματα για να μην το πράξει.

Δεύτερον, ενθαρρύνει τη δημιουργία ανταγωνιστικών καθεστώτων διέλευσης. Το Ιράν επιδιώκει να καθορίζει τις διαδρομές διέλευσης και τους όρους πρόσβασης σε αυτές. Οι Ηνωμένες Πολιτείες θεωρούν ότι η εμπορική ναυτιλία πρέπει να κινείται υπό τη δική τους προστασία ενώ ταυτόχρονα αποκλείει πλοία που συναλλάσσονται με το Ιράν. Άρα η πρόσβαση στη θάλασσα γίνεται πλέον επιλεκτική.

Τρίτον, δημιουργεί ισχυρά κίνητρα για τη μείωση της θαλάσσιας διέλευσης από το σημαντικότερο ενεργειακό κέντρο του πλανήτη, τον περσικό κόλπο, μέσω των Στενων του Ορμουζ. Η Κίνα δύσκολα μπορεί να αποδεχθεί ότι είτε η Ουάσιγκτον είτε η Τεχεράνη θα καθορίζουν τους όρους υπό τους οποίους εισάγει την ενέργεια που τροφοδοτεί την οικονομία της. Η απάντησή της θα είναι πιθανότατα διαφοροποίηση των προμηθευτών ώστε να μειώσει την εξάρτηση της από τον περσικό κόλπο και ενίσχυση του στόλου της για να μπορεί να προστατεύσει η ίδια τις θαλάσσιες διαδρομές από τις οποίες εξαρτάται . Έτσι παραδόξως οι ΗΠΑ δημιουργούν κίνητρα στην Κίνα να επενδύσει ακόμη περισσότερο στο ναυτικό της δημιουργώντας έτσι θαλάσσιο ανταγωνιστή.

Οι χώρες του Κόλπου θα προσπαθήσουν να μειώσουν την εξάρτηση τους από τα Στενά επενδύοντας σε χερσαίους αγωγούς και, όπου είναι εφικτό, σε λιμάνια που παρακάμπτουν το Ορμούζ. Ωστόσο, οι εναλλακτικές υποδομές δεν εξαλείφουν την τρωτότητα · απλώς τη μεταφέρουν αλλού. Το πετρέλαιο που φθάνει στην Ερυθρά Θάλασσα πρέπει να περάσει από τα Στενά του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ για να κατευθυνθεί προς την Ασία, ενώ η απειλή των Χούθι, δορυφόρου του Ιράν, υπενθυμίζει ότι η παράκαμψη ενός θαλάσσιου περάσματος μπορεί να οδηγήσει στην εξάρτηση από ένα άλλο.

Η αντιπαράθεση επηρεάζει επίσης τη γεωγραφία της παγκόσμιας αγοράς ενέργειας. Όσο αυξάνεται το γεωπολιτικό κόστος της χρήσης των στενών του Ορμουζ, που δίνει πρόσβαση στις ενεργειακές πηγές του περσικού κόλπου, τόσο ενισχύεται η ανταγωνιστικότητα των χωρών που παράγουν ενέργεια στην λεκάνη του Ατλαντικού — των Ηνωμένων Πολιτειών, του Καναδά, της Βραζιλίας, της Βενεζουέλας, της Γουιάνας και της Νορβηγίας. Αυτό δείχνει ότι η ισχύς του στόλου υποβοηθά τις ΗΠΑ να αξιοποιήσουν την ενεργειακή τους πρωτοκαθεδρία. Έτσι επέρχεται μια ευνοϊκή για τις ΗΠΑ αναδιάταξη των παγκόσμιων ενεργειακών αγορών.

Σε κάθε περίπτωση δημιουργείται ένα αρνητικό προηγούμενο. Αν η παροχή ασφάλειας ή η δυνατότητα άρνησης πρόσβασης θεμελιώνει δικαίωμα είσπραξης προσόδων στα Στενά του Ορμούζ, τότε ανάλογες αξιώσεις είναι βέβαιο ότι θα εμφανιστούν και αλλού. Άλλα παράκτια κράτη θα μπορούσαν να ζητήσουν ανταλλάγματα για τη διατήρηση της ναυσιπλοΐας σε άλλα κρίσιμα στρατηγικά περάσματα όπως για παράδειγμα τα Στενά Μάλακα.

Η ελευθερία της ναυσιπλοΐας δεν θα καταργηθεί από τη μια ημέρα στην άλλη. Όμως διαβρώνεται σταδιακά, αντικαθιστάμενη από αλληλοκαλυπτόμενα συστήματα προστασίας, αδειοδότησης, προνομιακής πρόσβασης και γεωπολιτικής διαπραγμάτευσης. Η θαλάσσια πρόσβαση μετατρέπεται σταδιακά από διεθνές δημόσιο αγαθό σε γεωπολιτικό περιουσιακό στοιχείο. Τα Στενά του Ορμουζ αποτελούν το ένα εργαστήριο όπου σφυρηλατείται μια νέα θαλάσσια τάξη, πιο κλειστή και πιο επιλεκτική. Και αυτό θα έχει ανυπολόγιστες γεωπολιτικές επιπτώσεις.

Ο Αθανάσιος Πλατιάς είναι ομότιμος καθηγητής Στρατηγικής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς και Πρόεδρος του Συμβουλίου Διεθνών Σχέσεων