Ορμούζ: Ο φόρος του φόβου

Οι αγωγοί έχουν την δυνατότητα να παρακάμψουν μέρος του αργού. Αδυνατούν, εντούτοις, να παρακάμψουν το LNG, το διεθνές εμπόριο και το γεωπολιτικό ασφάλιστρο που μια αναβαθμισμένη Τεχεράνη επιχειρεί να ενσωματώσει μονίμως στη διεθνή ναυσιπλοΐα.

Η επόμενη μεγάλη κρίση στα Στενά του Ορμούζ δεν χρειάζεται να τα κλείσει. Αρκεί οι αγορές να γνωρίζουν ότι το Ιράν δύναται να το πράξει.
Αυτή συνιστά ίσως τη σκοτεινότερη κληρονομιά του πολέμου. Η Τεχεράνη δεν χρειάζεται να υπερισχύσει στρατιωτικά των Ηνωμένων Πολιτειών ούτε να αποκλείσει μονίμως μία από τις κρισιμότερες θαλάσσιες αρτηρίες του πλανήτη. Της αρκεί να εδραιώσει την αντίληψη ότι θα επηρεάζει τους όρους, την ασφάλεια και, τελικώς, το κόστος της διελεύσεως.

Το Ορμούζ μετατρέπεται, κατ’ αυτόν τον τρόπο, από γεωγραφικό chokepoint σε διαρκές γεωπολιτικό ασφάλιστρο επί της παγκόσμιας οικονομίας.

Οι διαπραγματεύσεις Ιράν και Ομάν καθιστούν το ζήτημα ακόμη οξύτερο. Η Τεχεράνη δεν αντιμετωπίζει πλέον την επάνοδο στο προηγούμενο καθεστώς ναυσιπλοΐας ως αυτονόητη. Αντιθέτως, συνδέει την πλήρη επαναλειτουργία του Στενού με ευρύτερες αμερικανικές παραχωρήσεις, αξιοποιώντας την πολιτική πίεση που προκαλούν στην Ουάσιγκτον το ενεργειακό κόστος, η κοινωνική δυσαρέσκεια και οι επικείμενες ενδιάμεσες εκλογές.

Ως εκ τούτου, το κρίσιμο ερώτημα δεν αφορά πλέον εάν θα ανοίξει το Ορμούζ, αλλά υπό ποιο καθεστώς θα λειτουργεί την επόμενη δεκαετία.

Οι αγωγοί δεν αναιρούν τη γεωγραφία

Τα κράτη του Κόλπου επιχειρούν ευλόγως να περιορίσουν την εξάρτησή τους από το Στενό μέσω νέων ή διευρυμένων ενεργειακών διαδρομών.

Η δυνατότητα παράκαμψης, ωστόσο, παραμένει περιορισμένη.

Το 2025 σχεδόν 15 εκατ. βαρέλια αργού ημερησίως και επιπλέον 4,9 εκατ. βαρέλια διυλισμένων πετρελαϊκών προϊόντων διέρχονταν από το Ορμούζ, ενώ η υφιστάμενη εναλλακτική δυναμικότητα υπολογίζεται περίπου στα 3,5 έως 5,5 εκατ. βαρέλια ημερησίως.

Ακόμη και με την ολοκλήρωση νέων έργων έως το 2030, εκατομμύρια βαρέλια θα εξακολουθούν να εξαρτώνται από τη συγκεκριμένη δίοδο.
Παράλληλα, η μετατόπιση των ενεργειακών ροών δεν εξαφανίζει τον γεωπολιτικό κίνδυνο. Τον μεταφέρει σε άλλες υποδομές και θαλάσσιες αρτηρίες (από Ιράν και πληρεξούσιους του). Έτσι, η διεθνής ενεργειακή ασφάλεια κινδυνεύει να μεταβεί από την εξάρτηση ενός «chokepoint» σε ένα πλέγμα αλληλοεξαρτώμενων σημείων πίεσης.

Το LNG παραμένει εγκλωβισμένο

Στο φυσικό αέριο η εικόνα καθίσταται δυσμενέστερη.Περίπου 93% των εξαγωγών LNG του Κατάρ και 96% των αντίστοιχων εξαγωγών των ΗΑΕ διέρχονται από το Ορμούζ, αντιπροσωπεύοντας σχεδόν το ένα πέμπτο του παγκόσμιου εμπορίου LNG.

Σε αντίθεση με το αργό πετρέλαιο, δεν υφίσταται σήμερα επαρκής εναλλακτική υποδομή ικανή να διοχετεύσει αντίστοιχους όγκους προς τις διεθνείς αγορές.

Κατά συνέπεια, ακόμη και μια επιτυχής απεξάρτηση μέρους των πετρελαϊκών ροών δεν επιλύει την ενεργειακή εξίσωση. Η ευπάθεια του LNG παραμένει δομική, επηρεάζοντας τόσο την ασφάλεια εφοδιασμού όσο και τη διαπραγματευτική αξιοπιστία των παραγωγών του Κόλπου.

Στις αγορές ενέργειας, άλλωστε, η γεωπολιτική αβεβαιότητα δεν παραμένει αφηρημένη έννοια. Τιμολογείται.

Ο σκιώδης φόρος της Τεχεράνης

Ακόμη πιο ανησυχητική εμφανίζεται η συζήτηση περί ιρανικών τελών διελεύσεως και επιλεκτικών περιορισμών εις βάρος πλοίων που η Τεχεράνη θα μπορούσε να χαρακτηρίζει «εχθρικά».

Πέραν της νομικής διάστασης και της κατάφωρης παραβίασης του Δικαίου της Θάλασσας, αναδύεται ένα σύνθετο οικονομικό πρόβλημα.

Κυρώσεις, ασφαλιστικές ρήτρες και ενδεχόμενες απαιτήσεις πληρωμών δύνανται να δημιουργήσουν ένα δυσχερές πλέγμα συμμόρφωσης για τη διεθνή ναυτιλία.

Οι συνέπειες είναι σαφείς: υψηλότερα ασφάλιστρα πολεμικού κινδύνου, ακριβότερη χρηματοδότηση, αυξημένες κεφαλαιακές απαιτήσεις και υψηλότερο μεταφορικό κόστος.

Εδώ ακριβώς εντοπίζεται η ουσιαστικότερη μορφή ιρανικής μόχλευσης.

Η Τεχεράνη δεν χρειάζεται να εισπράττει επισήμως διόδια. Αρκεί να διατηρεί τέτοιο βαθμό αβεβαιότητας ώστε οι ίδιες οι αγορές να ενσωματώνουν το κόστος στις συναλλαγές τους.

Πρόκειται για έναν σκιώδη φόρο επί της παγκόσμιας οικονομίας, τον οποίο καταβάλλουν τελικώς πλοιοκτήτες, επιχειρήσεις και καταναλωτές.

Η διπλή εξάρτηση του Κόλπου

Το Ορμούζ, εντούτοις, δεν εξυπηρετεί αποκλειστικά τις ενεργειακές εξαγωγές.

Από την ίδια δίοδο εξαρτάται σημαντικό τμήμα των εισαγωγών τροφίμων, πρώτων υλών και εμπορευμάτων των οικονομιών της περιοχής, οι οποίες βασίζονται περίπου κατά 90% σε εισαγόμενα τρόφιμα.

Η παρατεταμένη αβεβαιότητα αυξάνει το κόστος αποθεματοποίησης, μεταφορών και κεφαλαίου, ενώ συγχρόνως απομειώνει την ελκυστικότητα του Κόλπου ως ασφαλούς εμπορικού και επενδυτικού κόμβου.

Επομένως, η ευπάθεια παρουσιάζεται διπλή: αφορά τόσο όσα εξέρχονται από την περιοχή όσο και όσα απαιτούνται για την ομαλή λειτουργία των οικονομιών της.
 
Από το Ορμούζ στις κεντρικές τράπεζες

Η διαταραχή μεταδίδεται ακολούθως στην παγκόσμια οικονομία.

Για το 2026 το ΔΝΤ προβλέπει παγκόσμια ανάπτυξη περίπου 3%, πληθωρισμό 4,7% και επιβράδυνση του διεθνούς εμπορίου. Οι αυξήσεις στην ενέργεια, στα λιπάσματα και στα τρόφιμα προσθέτουν έναν ακόμη πληθωριστικό μηχανισμό σε μία ήδη εύθραυστη διεθνή συγκυρία.

Η αλληλουχία που προκύπτει είναι αμείλικτη:
ναυτιλιακό κόστος – ασφάλιση – ενέργεια – πρώτες ύλες – τρόφιμα – πληθωρισμός – επιτόκια – ανάπτυξη.

Η «ασφυξία» του Στενού μετακυλίεται, συνεπώς, από τον γεωγραφικό χάρτη στους ισολογισμούς των επιχειρήσεων και, τελικώς, στις αποφάσεις των κεντρικών τραπεζών.

Η πραγματική επιδίωξη του Ιράν

Εδώ εδράζεται και ο μεγαλύτερος κίνδυνος οποιασδήποτε νέας συμφωνίας. Ειδικότερα αν συμπεριληφθεί ότι υπαρξιακός-πολιτικός σκοπός διαιώνισης του σκληροπυρηνικού-στρατιωτικού καθεστώτος των Φρουρών της Επανάστασης αποτελεί η μέγιστη δυνατή βλάβη στις ΗΠΑ με την οποία συγχρόνως υποτίθεται ότι διαπραγματεύεται.

Εάν η αποκλιμάκωση αποδώσει στο Ιράν, ρητώς ή σιωπηρώς, μόνιμο ρόλο στον καθορισμό των όρων διελεύσεως, η Τεχεράνη θα έχει επιτύχει κάτι σημαντικότερο από μια πρόσκαιρη στρατιωτική νίκη: διαρκή μόχλευση επί της παγκόσμιας οικονομίας.

Δεν θα απαιτείται να κλείνει το Ορμούζ. Θα αρκεί να υπενθυμίζει ότι διαθέτει τη δυνατότητα να το πράξει.

Κάθε νέα κρίση θα ενσωματώνεται στις τιμές του πετρελαίου, του LNG, των ναύλων και της ασφάλισης πολύ πριν εκδηλωθεί στρατιωτική σύγκρουση.

Μέχρι το 2030 περισσότερο πετρέλαιο ενδέχεται να αποκτήσει εναλλακτικές οδούς. Το LNG, οι εμπορικές ροές του Κόλπου και σημαντικό τμήμα της διεθνούς ναυσιπλοΐας θα εξακολουθούν, όμως, να εξαρτώνται από το Στενό.

Γι’ αυτό, η επόμενη συμφωνία δεν πρέπει να αξιολογηθεί απλώς με γνώμονα την επάνοδο των πλοίων. Το ουσιώδες διακύβευμα έγκειται στο ποιος θα διατηρεί τη δυνατότητα να επηρεάζει —ή ακόμη και να καθορίζει— το κόστος της διελεύσεώς τους.

Διότι το μεγαλύτερο στρατηγικό σφάλμα της Δύσης θα ήταν να τερματίσει έναν πόλεμο παραχωρώντας στην Τεχεράνη εκείνο που ο ίδιος ο πόλεμος δεν κατόρθωσε να της εξασφαλίσει: θεσμοποιημένη επιρροή πάνω σε μία από τις σημαντικότερες οικονομικές αρτηρίες του πλανήτη. Ιδίως αφότου το Ιράν απέδειξε, με ανησυχητική ευχέρεια, ότι δύναται να οπλοποιήσει τη γεωγραφία του Ορμούζ και να αναδείξει το Στενό σε ένα από τα αποτελεσματικότερα μέσα άμεσου εξαναγκασμού της σύγκρουσης.

Η ταχύτητα με την οποία αξιοποίησε αυτή τη δυνατότητα προκάλεσε βαθιά ανησυχία στους αντιπάλους του, ίσως εντονότερη ακόμη και από την αβεβαιότητα γύρω από το πυρηνικό του πρόγραμμα, ακριβώς επειδή κατέδειξε πόσο εύκολα μια περιφερειακή αντιπαράθεση δύναται να μετατραπεί σε παγκόσμιο οικονομικό κίνδυνο.

Οι αγωγοί μπορούν να εκτρέψουν μέρος των ενεργειακών ροών προς εναλλακτικές οδεύσεις. Δεν μπορούν, όμως, να αναιρέσουν τη γεωγραφία. Και όσο το Ορμούζ παραμένει αναντικατάστατο, η παγκόσμια οικονομία θα συνεχίσει να καταβάλλει ένα άτυπο γεωπολιτικό τίμημα, αόρατο στους τελωνειακούς καταλόγους αλλά απολύτως ορατό στις αγορές: τον φόρο του φόβου.

Λυκούργος Λιακάκος 

Διδάκτωρ Διεθνούς Δικαίου Παντείου, Επιστημονικός διευθυντής Κέντρου Μεσογειακού και Νησιωτικού Πολιτισμού  Μεσόνησος