Επαγγελματική ασφάλιση: Τι αλλάζει με το νέο νομοσχέδιο

Δεν θα εισέλθουμε στη γνωστή συζήτηση για τα οφέλη της επαγγελματικής ασφάλισης που, όταν στηρίζεται σε κοινωνικά κριτήρια (μη επιδίωξη κέρδους), ενισχύει πράγματι την επάρκεια των δημόσιων συντάξεων. Το μαρτυρά, άλλωστε, η έκταση και ο ρόλος της σε κράτη με ανεπτυγμένα συνταξιοδοτικά συστήματα. Θα εστιάσουμε την κριτική μας σε μια κεντρική επιλογή του νομοσχεδίου -προέκταση του προηγούμενου ν. 5078/2023- που όλοι θεωρούν αβίαστα φυσιολογική και νόμιμη ενώ, σύμφωνα με την οπτική μας, δεν είναι τέτοια ή τουλάχιστον δεν ενδείκνυται γι’ ένα ατροφικό σύστημα επαγγελματικών Ταμείων, όπως είναι το δικό μας.

Ουσιαστικά, ο νομοθέτης του 2026 θέτει τα Ταμεία Επαγγελματικής Ασφάλισης (ΤΕΑ) σ’ έναν άτυπο ανταγωνισμό με τις ασφαλιστικές επιχειρήσεις από τον οποίο προφανώς θα βγουν χαμένα. Η ασφαλιστική αγορά από το 2002 -από το ν. 3029/2002, γενέθλιο νόμο των ΤΕΑ- επεδίωκε να εισέλθει στον δεύτερο πυλώνα (επαγγελματικών συντάξεων), με την αναγνώριση και σε αυτή ρόλου παρόχου επαγγελματικής ασφάλισης. Κατά κάποιο τρόπο, η επαγγελματική (συμπληρωματική) ασφάλιση θα χρησίμευε στις ασφαλιστικές εταιρείες ως δούρειος ίππος για την είσοδό τους στην ασφάλιση των εργαζομένων.

Με το νομοσχέδιο που είναι συνέχεια του ν. 5078/2023, οι ασφαλιστικές εταιρείες κατόρθωσαν να διεισδύσουν στο χώρο των συμπληρωματικών συντάξεων και νομίζουμε ότι η παρουσία τους στο εξής θα είναι κυριαρχική. Μάλιστα, όχι μόνο αναλαμβάνουν ρόλο «παρόχου», αλλά αντιμετωπίζουν τα ΤΕΑ ως ανταγωνιστές τους, αιτούμενες να μην υπάρξει γι’ αυτά καμία «χαλάρωση» των απαιτήσεων του νόμου.

Για να γίνει, όμως, αποδεκτή η ισοτιμία -απαραίτητος όρος του υγιούς ανταγωνισμού-, πρέπει να πρόκειται για όμοιες και συγκρίσιμες καταστάσεις. Κατά τη γνώμη μας, αυτό δεν συμβαίνει. Είναι διαφορετικοί «παίκτες» με διαφορετική θέση -κι άρα διαφορετική νομοθετική αντιμετώπιση- στο όλο συνταξιοδοτικό οικοδόμημα. Τα μεν ΤΕΑ τοποθετούνται στο δεύτερο, οι δε ασφαλιστικές επιχειρήσεις στον τρίτο πυλώνα. Επομένως, το να μεταχειριζόμαστε ανόμοια πράγματα με όμοιο τρόπο, δεν κάνουμε τίποτα άλλο από το να παραβιάζουμε την αρχή της ίσης μεταχείρισης, αυτήν δηλαδή που υποτίθεται υπερασπίζεται το νομοσχέδιο.

Εν ολίγοις, ο νομοθέτης του 2026 καθιστά πάροχο της επαγγελματικής ασφάλισης εξίσου τις ασφαλιστικές επιχειρήσεις (και συγκεκριμένα τα καταχωρημένα σ’ ένα ειδικό μητρώο οικεία προγράμματά τους). Με αυτό τον τρόπο, η ασφαλιστική αγορά, διεισδύει (ή τουλάχιστον φιλοδοξεί να το κατορθώσει) στις επαγγελματικές παροχές. Το νομοσχέδιο (άρθρα 46 επ.) επιδιώκει την υλοποίηση της ίσης μεταχείρισης και της θεσμικής ουδετερότητας.

Ο σκοπός του, πέραν από τη βελτίωση του υπάρχοντος θεσμικού πλαισίου των ΤΕΑ, είναι ο ισότιμος ανταγωνισμός (level playing field) μεταξύ των φορέων επαγγελματικής συνταξιοδότησης, για την εγγύηση ισοδύναμου επιπέδου προστασίας των ασφαλισμένων, ανεξαρτήτως παρόχου, ή άλλως η διασφάλιση ισότιμων όρων λειτουργίας και εποπτείας για όλους τους παρόχους προγραμμάτων επαγγελματικών συνταξιοδοτικών παροχών. Η εξομοίωση συνίσταται κυρίως σε κοινούς κανόνες λειτουργίας και εποπτείας (άρθρο 78, ελάχιστες προϋποθέσεις λήψης συνταξιοδοτικής παροχής, άρθρο 79, δικαιώματα μελών και διαγραφή από πρόγραμμα συνταξιοδοτικών παροχών, άρθρο 80, μεταφορά συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων, άρθρο 83,  μεταβίβαση προγραμμάτων συνταξιοδοτικών παροχών, άρθρο 91, φορολογικές ελαφρύνσεις).

Ειδικότερα, το κατατεθέν νομοσχέδιο προχωρά στην εξομοίωση με φορέα επαγγελματικής ασφάλισης (ΤΕΑ) ενός Ομαδικού Ασφαλιστικού Προϊόντος Επαγγελματικής Ασφάλισης (ΟΑΠΕΣ). Το τελευταίο αποτελεί νομικό μόρφωμα που οργανώνεται από ασφαλιστική επιχείρηση, αποτελώντας μέρος της εμπορικής της δραστηριότητας της. Δεν φαίνεται να αποκτά αυτοτέλεια μέσω καταχώρισης/ πιστοποίησης στο δημόσιο μητρώο (άρθρο 52).

Η ασφαλιστική επιχείρηση έχει τη δυνατότητα να δημιουργήσει ένα τέτοιο προϊόν με βάση μια σύμβαση μεταξύ της ιδίας και : α) ενός ή περισσοτέρων εργοδοτών και των εργαζομένων τους, ή β) μιας επαγγελματικής ένωσης, ενδεικτικά εμπορικών ή επαγγελματικών συλλόγων, συλλόγων αυτοαπασχολούμενων και επαγγελματικών επιμελητηρίων, για τα μέλη ή εργαζομένους της, ή  γ) μιας συνδικαλιστικής οργάνωσης εργαζομένων για τα άμεσα ή έμμεσα μέλη της ή τους εργαζομένους της (άρθρο 48).  Ένα ΟΑΠΕΣ αποβλέπει στη χορήγηση συνταξιοδοτικών παροχών, ενώ θα έχει, πέρα τα διαχειριστικά έξοδα, και αποκομιδή κερδών. Με λίγα λόγια, η συνταξιοδοτική προστασία των εργαζομένων μετατρέπεται σε δυναμικό πεδίο κερδοφορίας για τις ασφαλιστικές επιχειρήσεις.

Η διαφορά ανάμεσα στα ΤΕΑ και τις ασφαλιστικές επιχειρήσεις αποτελεί ο κερδοσκοπικός σκοπός. Ενώ στα πρώτα απουσιάζει, στις δεύτερες είναι ο λόγος ύπαρξής τους, αφού ως τέτοιες αποκερδαίνουν από την εν λόγω δραστηριότητα. Στα ΤΕΑ τα κέρδη από τις αποδόσεις δεν διανέμονται σε κάποιους μετόχους, αλλά στους ίδιους τους ασφαλισμένους.  Η ασφαλιστική επιχείρηση που οργανώνει ένα ΟΑΠΕΣ, ασκεί εμπορική δραστηριότητα, ενώ το ΤΕΑ θα μπορούσαμε να πούμε ότι αποτελεί ιδιωτικό φορέα (συμπληρωματικής) κοινωνικής ασφάλισης.

Ο δεύτερος πυλώνας του συνταξιοδοτικού συστήματος, για να διατηρήσει τα προνόμιά του, θα πρέπει να στερείται κερδοσκοπικού χαρακτήρα. Τα ΤΕΑ, σύμφωνα με το άρθρο 6, παρ. 1 ν. 5078/2023 (άρθρο 7 της Οδηγίας ΕΕ 2026/2341) δεν έχουν κερδοσκοπικό χαρακτήρα. Η κοινωνική προστασία δεν μπορεί να ασκηθεί με σκοπό την επίτευξη κέρδους, γιατί τότε δεν θα είναι κοινωνική προστασία.

Άλλο είναι το γεγονός ότι τα ΤΕΑ ασκούν ως παρεπόμενη δραστηριότητα, για να ικανοποιήσουν τους σκοπούς τους, επενδύσεις των κεφαλαίων που συγκεντρώνουν από τις εισφορές των μελών τους. Έτσι, η φορολόγηση των παροχών των ΤΕΑ είναι φορολόγηση κοινωνικών παροχών που δεν μπορούν να τύχουν όμοιας μεταχείρισης μ’ εκείνη των παροχών που χορηγούνται στο πλαίσιο ομαδικών ασφαλιστηρίων συνταξιοδοτικών συμβολαίων, όπως τα ΟΑΠΕΣ, προϊόντων αμιγούς ιδιωτικής ασφάλισης.

Δηλωτική της διαφορετικής τους φυσιογνωμίας είναι η ονομασία των δύο αυτών διακριτών παρόχων επαγγελματικής ασφάλισης. Από τη μια πλευρά Ταμεία από την άλλη ασφαλιστικά προϊόντα. Το Ταμείο υφίσταται για τα μέλη του (τους εργαζομένους), το προϊόν προορίζεται για την αγορά και την κερδοφορία. Αν πράγματι επιθυμούμε να αναπτύξουμε έναν κοινωνικό δεύτερο πυλώνα, όπου οι κοινωνικοί εταίροι θα πρωταγωνιστούν στη δημιουργία και τη διαχείριση της επαγγελματικής τους ασφάλισης, θα πρέπει αντί για ισοτιμία να αναγνωρίσουμε ένα θεσμικό και φορολογικό προβάδισμα στα ΤΕΑ σε σχέση με τις ασφαλιστικές επιχειρήσεις.

Τέλος, κατά την Οδηγία 2341/2016 (σκ. 32), που φιλοδοξεί να μεταφέρει στην ελληνική έννομη τάξη το κατατεθέν νομοσχέδιο, η επαγγελματική ασφάλιση έχει προεχόντως κοινωνικό χαρακτήρα. «Τα ΙΕΣΠ είναι συνταξιοδοτικά ιδρύματα κοινωνικού σκοπού τα οποία παρέχουν χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες. Είναι υπεύθυνα για τη χορήγηση επαγγελματικών συνταξιοδοτικών παροχών και θα πρέπει συνεπώς να ανταποκρίνονται σε ορισμένα ελάχιστα εποπτικά πρότυπα όσον αφορά τις δραστηριότητες και τους όρους λειτουργίας τους, λαμβάνοντας υπόψη εθνικούς κανόνες και πρακτικές. Ωστόσο, τα ιδρύματα αυτά δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζονται αποκλειστικά ως πάροχοι χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών.

Η κοινωνική τους αποστολή και η τριγωνική σχέση μεταξύ εργαζόμενου, εργοδότη και ΙΕΣΠ θα πρέπει να αναγνωρίζονται και να υποστηρίζονται δεόντως ως κατευθυντήριες αρχές της παρούσας οδηγίας». Εξάλλου, τα ΤΕΑ στηρίζονται στη διαγενεακή ισότητα. Ειδικότερα, τα ΙΕΣΠ (ΤΕΑ) λαμβάνουν υπόψη, κατά την Οδηγία (σκ. 7 Προοιμίου της Οδηγίας), αλλά και το ν. 5078/2023 (άρθρο 6, παρ. 4) το στόχο της διασφάλισης της δίκαιης κατανομής κινδύνων και οφελών μεταξύ γενεών στις δραστηριότητές τους. Ως γνωστόν, η διαγενεακή ισότητα αποτελεί πτυχή της ισότητας και επιτυγχάνεται μέσω της κοινωνικής λειτουργίας του Ταμείου.

Ο Άγγελος Στεργίου είναι Ομ. καθηγητής Νομικής Σχολής ΑΠΘ