ΑΕΠ: Γιατί δεν είναι δείκτης οικονομικής ευημερίας

Το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ) έχει εξελιχθεί στο κυρίαρχο μέτρο αξιολόγησης της οικονομικής επιτυχίας των χωρών. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Ehsan Masood, σε άρθρο του στους Financial Times με τίτλο «Stop assuming GDP is an indicator of prosperity», έχει έρθει η στιγμή να αμφισβητηθεί αυτή η αντίληψη, καθώς η οικονομική μεγέθυνση δεν συνεπάγεται απαραίτητα μεγαλύτερη ευημερία ούτε οδηγεί αυτόματα στη μείωση της φτώχειας και των κοινωνικών ανισοτήτων.

Ο αρθρογράφος υπενθυμίζει την πορεία του Πακιστανού οικονομολόγου Mahbub ul Haq, ο οποίος πριν ακόμη συμπληρώσει τα 30 του χρόνια είχε αναλάβει καθήκοντα επικεφαλής οικονομολόγου στην Επιτροπή Σχεδιασμού του Πακιστάν. Στις αρχές της δεκαετίας του 1960, ο Haq ήταν ένθερμος υποστηρικτής της αντίληψης της «ανάπτυξης με κάθε κόστος», θεωρώντας ότι η οικονομική ανάπτυξη είναι μια δύσκολη διαδικασία, η οποία ενδέχεται να απαιτεί ακόμη και την αποδοχή αρχικών ανισοτήτων προκειμένου να επιτευχθεί μακροπρόθεσμα μεγαλύτερη ισότητα.

Όπως σημειώνει ο Masood, υπό την καθοδήγηση οικονομολόγων του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, ο Haq και οι συνεργάτες του συνέβαλαν ώστε το Πακιστάν να καταγράφει ρυθμούς ανάπτυξης περίπου 6% κατά τη δεκαετία του 1960, αποκτώντας τη φήμη ενός «αναπτυξιακού θαύματος».

Ωστόσο, λίγα χρόνια αργότερα, ο ίδιος ο Haq αναθεώρησε πλήρως τις απόψεις του. Σύμφωνα με τον αρθρογράφο, ο Πακιστανός οικονομολόγος διαπίστωσε ότι η ισχυρή οικονομική ανάπτυξη δεν είχε εξαλείψει τη διαρθρωτική φτώχεια της χώρας.

Ο Masood αναφέρει ότι οι συντάκτες του πρώτου πενταετούς αναπτυξιακού σχεδίου επιδίωκαν να δώσουν έμφαση στην προσιτή στέγαση, στη δημόσια υγεία και στην εκπαίδευση. Αντίθετα, οι Αμερικανοί οικονομικοί σύμβουλοι επικέντρωσαν την προσοχή τους στη βιομηχανική πολιτική και ιδιαίτερα στη στήριξη ενός περιορισμένου αριθμού ισχυρών επιχειρηματικών ομίλων.

Επικαλούμενος την οικονομολόγο Khadija Haq, ο συγγραφέας σημειώνει ότι μόλις 20 οικογενειακοί όμιλοι ήλεγχαν τότε το μεγαλύτερο μέρος των βιομηχανικών επιχειρήσεων, των ασφαλιστικών εταιρειών και των τραπεζών που ήταν εισηγμένες στο Χρηματιστήριο του Καράτσι.

Η ανάπτυξη δεν αρκεί για να μειώσει τη φτώχεια

Ο Masood επισημαίνει ότι ο Mahbub ul Haq διατύπωσε αργότερα τη θέση πως είχε έρθει η ώρα να ανατραπούν οι παραδοσιακές οικονομικές αντιλήψεις, καθώς η αύξηση του ρυθμού ανάπτυξης δεν αποτελεί από μόνη της εγγύηση ότι η φτώχεια δεν θα επιδεινωθεί.

Κατά τον αρθρογράφο, η συγκεκριμένη διαπίστωση παραμένει εξαιρετικά επίκαιρη. Αναφέρει ότι από την Τυνησία το 2011 έως το Μπαγκλαντές το 2024, πολλές χώρες παρουσίασαν υψηλούς ρυθμούς οικονομικής ανάπτυξης, οι οποίοι όμως συνυπήρχαν με υψηλή ανεργία — κυρίως μεταξύ των νέων —, μεγάλες ανισότητες στην κατανομή του πλούτου και έντονες κοινωνικές εντάσεις, που σε ορισμένες περιπτώσεις οδήγησαν ακόμη και σε επαναστάσεις.

Για τον λόγο αυτό, υποστηρίζει ότι το ΑΕΠ δεν θα πρέπει πλέον να αντιμετωπίζεται ως ο βασικός δείκτης οικονομικής προόδου.

Η πρωτοβουλία του ΟΗΕ για το «Beyond GDP»

Σύμφωνα με τον Masood, η ανάγκη επανεξέτασης του ρόλου του ΑΕΠ φαίνεται πλέον να αποκτά ευρύτερη διεθνή αποδοχή.

Όπως αναφέρει, ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες έχει καταστήσει τη μεταρρύθμιση των διεθνών κανόνων μέτρησης της οικονομικής προόδου μία από τις βασικές προτεραιότητες της δεύτερης θητείας του, εκτιμώντας ότι ίσως αυτή αποτελέσει και τη σημαντικότερη παρακαταθήκη του.

Ο αρθρογράφος υπενθυμίζει ότι το 2021, με πρωτοβουλία του Γκουτέρες, οι επικεφαλής του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, της Παγκόσμιας Τράπεζας και άλλων μεγάλων πολυμερών οργανισμών συνέταξαν την έκθεση Valuing What Counts, στην οποία υποστήριξαν ότι η πρόοδος πρέπει να αποσυνδεθεί από το ΑΕΠ.

Παράλληλα, σημειώνει ότι ομάδα ανεξάρτητων οικονομολόγων κατέληξε στο ίδιο συμπέρασμα, ενώ τα κράτη-μέλη του ΟΗΕ, με πρωτοβουλία της Ισπανίας και της Γουιάνας, έχουν ήδη ξεκινήσει διακυβερνητική διαδικασία για την υιοθέτηση νέων δεικτών οικονομικής και κοινωνικής προόδου.

Δύο δρόμοι για το μέλλον

Κατά τον Masood, οι κυβερνήσεις έχουν ουσιαστικά δύο επιλογές.

Η πρώτη είναι να αλλάξει ο τρόπος υπολογισμού του ΑΕΠ, ώστε να αποτυπώνει όχι μόνο την αξία των τελικών αγαθών και υπηρεσιών, αλλά και δραστηριότητες όπως η απλήρωτη εργασία στο σπίτι, καθώς και την αξία του φυσικού κεφαλαίου και των οικοσυστημάτων που στηρίζουν την ανθρώπινη ζωή και τη μελλοντική ευημερία.

Παραδέχεται, ωστόσο, ότι μια τόσο εκτεταμένη μεταρρύθμιση είναι ιδιαίτερα δύσκολο να υλοποιηθεί.

Η δεύτερη επιλογή, σύμφωνα με τον ίδιο, είναι να πάψει το ΑΕΠ να αποτελεί το βασικό μέτρο αξιολόγησης της ευημερίας και οι οικονομίες να κρίνονται μέσα από ένα ευρύτερο «ταμπλό» κοινωνικών και οικονομικών δεικτών.

Όπως επισημαίνει, πολλοί από αυτούς τους δείκτες υπάρχουν ήδη στους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ, όπως η καθολική πρόσβαση στην εκπαίδευση και στις υπηρεσίες υγείας. Εκείνο που λείπει, κατά την άποψή του, είναι να αποκτήσουν το ίδιο θεσμικό βάρος που έχει σήμερα το ΑΕΠ.

Το λάθος του Δείκτη Ανθρώπινης Ανάπτυξης

Ο Masood υπενθυμίζει ακόμη ότι ο Mahbub ul Haq εργάστηκε αργότερα στον ΟΗΕ και ηγήθηκε της δημιουργίας του Δείκτη Ανθρώπινης Ανάπτυξης (HDI), ο οποίος σχεδιάστηκε ως μια προσπάθεια να αμφισβητηθεί η κυριαρχία του ΑΕΠ.

Ωστόσο, εκτιμά ότι το εγχείρημα δεν πέτυχε τον στόχο του, καθώς ο HDI δημιουργήθηκε ως ένας παράλληλος δείκτης εκτός του επίσημου συστήματος εθνικών λογαριασμών του ΟΗΕ. Έτσι, το ΑΕΠ διατήρησε αδιατάρακτη την κυρίαρχη θέση του για ακόμη τρεις δεκαετίες.

Καταλήγοντας, ο αρθρογράφος υποστηρίζει ότι ο διάδοχος του Αντόνιο Γκουτέρες θα πρέπει να συνεχίσει να προωθεί την πρωτοβουλία Beyond GDP. Όπως σημειώνει, μπορεί να μην είναι δυνατό να αλλάξει η ιστορία, όμως είναι εφικτό να εξαχθούν τα σωστά συμπεράσματα από αυτήν. Παραφράζοντας τον Mahbub ul Haq, επισημαίνει ότι ο κόσμος δεν έχει την πολυτέλεια να επικεντρώνεται διαρκώς στη βελτίωση των εθνικών λογαριασμών, όταν εξακολουθεί να μην αντιμετωπίζει αποτελεσματικά το πραγματικό πρόβλημα της μαζικής φτώχειας.