Ορμούζ: Η σκοτεινή πύλη που προκαλεί ασφυξία στην παγκόσμια οικονομία

Οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν συντριπτική στρατιωτική ισχύ, αλλά όχι καθαρή στρατηγική έξοδο. Οι συνεχόμενες νύκτες αμερικανικών πληγμάτων δεν «άνοιξαν» το Στενό του Ορμούζ, ενώ ούτε η οικονομική προσφορά προς την Τεχεράνη —εξαιρέσεις από τις πετρελαϊκές κυρώσεις, αποδέσμευση παγωμένων κεφαλαίων και σχέδιο ανοικοδόμησης, όπως τα παρουσίασε η ιρανική πλευρά— εξασφάλισε συναίνεση. Το Ιράν απέκτησε ανάσα, δίχως να εγκαταλείψει το ισχυρότερο διαπραγματευτικό του όπλο: την απειλή ελέγχου της σημαντικότερης ενεργειακής διόδου του πλανήτη.

Η ρίζα της νέας σύγκρουσης έγκειται πλέον στο ίδιο το Μνημόνιο Κατανόησης του Ιουνίου. Το θολό του πλαίσιο διευκόλυνε την υπογραφή, υπονόμευσε όμως την εφαρμογή. Η επίμαχη ρήτρα προβλέπει ότι το Ιράν θα καταβάλει τη μέγιστη δυνατή προσπάθεια για ασφαλή διέλευση εμπορικών πλοίων, χωρίς χρέωση, επί εξήντα ημέρες. Η Ουάσιγκτον την ερμηνεύει ως υποχρέωση απρόσκοπτης ναυσιπλοΐας. Η Τεχεράνη ως έμμεση αναγνώριση δικαιώματος ρυθμίσεως της κυκλοφορίας σε συντονισμό με το Ομάν. Μια ασάφεια μετατράπηκε έτσι σε πολεμική θρυαλλίδα.

H Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας (εφεξής ΣΔΘ), στην οποία αποκρυσταλλώνονται κανόνες εθιμικού δικαίου, δεν αφήνει τέτοιο περιθώριο.

Όλα τα πλοία και αεροσκάφη απολαμβάνουν δικαίωμα συνεχούς και ταχείας διελεύσεως από Στενά Διεθνούς Ναυσιπλοΐας (άρθρο 38). Τα παράκτια κράτη —εν προκειμένω το Ιράν και το Ομάν— έχουν την δυνατότητα να θεσπίζουν κανόνες ασφάλειας, κυκλοφορίας και περιβαλλοντικής προστασίας, όχι όμως ρυθμίσεις που εισάγουν διακρίσεις ή ακυρώνουν τη διέλευση (άρθρο 42). Οφείλουν να γνωστοποιούν κάθε κίνδυνο, να μην παρεμποδίζουν τη ναυσιπλοΐα και δεν δικαιούνται να αναστέλλουν το καθεστώς του Transit Passage (άρθρο 44).

Το άρθρο 26 της ΣΔΘ, μολονότι αφορά την αβλαβή διέλευση επι χωρικών υδάτων, ενισχύει την αρχή ότι δεν επιβάλλονται τέλη μόνο επειδή ξένο πλοίο διασχίζει την εδαφική θάλασσα τρίτης χώρας. Χρέωση δικαιολογείται αποκλειστικά για συγκεκριμένη υπηρεσία. Οι θαλάσσιες λωρίδες και τα συστήματα διαχωρισμού κυκλοφορίας δεν χαράσσονται αυθαίρετα· πρέπει να συνάδουν με τους διεθνείς κανόνες και να παραπέμπονται στον αρμόδιο οργανισμό προς υιοθέτηση (άρθρο 41). Το ισχύον σύστημα του Ορμούζ, το οποίο προτάθηκε από το Ιράν και το Ομάν, υιοθετήθηκε από τον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό (εφεξής IMO) το 1968.

Η αποδοχή διοδίου, γενικού τέλους ή πολιτικής άδειας θα δημιουργούσε καταστροφικό προηγούμενο. Κάθε παράκτιο κράτος με γεωγραφικό πλεονέκτημα θα μπορούσε να μετατρέψει ένα Διεθνές Στενό σε ιδιωτικό δρόμο, να τιμολογεί τη γεωγραφία του και να επιλέγει ποιες σημαίες θα διέρχονται. Η Ελευθερία της Ναυσιπλοΐας θα αντικαθίστατο από παγκόσμιο σύστημα θαλάσσιων εκβιασμών. Για αυτό τον λόγο ο IMO επαναβεβαίωσε ότι η διέλευση από το Ορμούζ επιβάλλεται να παραμένει απρόσκοπτη, δίχως διόδια ή άλλες χρεώσεις.

Η κρίση όμως δεν περιορίζεται πλέον μόνο εκεί. Οι Χούθι απειλούν πλοία που χρησιμοποιούν λιμάνια της Σαουδικής Αραβίας, ενώ δεξαμενόπλοια με σαουδαραβικό αργό προς Κίνα και Ινδία άλλαξαν πορεία στην Ερυθρά Θάλασσα. Το Bab el-Mandeb, που συνδέει την Ερυθρά Θάλασσα με τον Κόλπο του Άντεν και την Αραβική Θάλασσα, εισέρχεται στο ίδιο κάδρο, υπονομεύοντας την εναλλακτική ενεργειακή όδευση του Ριάντ μέσω του παρακαμπτήριου αγωγού (Petroline) που καταλήγει στο Yanbu (Γιανμπού).

Το Brent ξεπέρασε τα 95 δολάρια, μετατρέποντας τον πόλεμο σε φόρο επί της παγκόσμιας οικονομίας. Για τις ΗΠΑ σημαίνει ακριβότερη βενζίνη και πολιτική φθορά πριν από τις ενδιάμεσες εκλογές. Για την Ευρώπη, εισαγόμενο πληθωρισμό, πίεση στη βιομηχανία και δυσκολότερες μειώσεις επιτοκίων. Για την Ελλάδα, με σχεδόν 5.800 ελληνόκτητα πλοία και το 61% του στόλου που ελέγχεται από την Ευρωπαϊκή Ένωση, αντανακλά σε υψηλότερα ασφάλιστρα πολεμικού κινδύνου, απειλή για τα πληρώματα και αυξημένο ενεργειακό κόστος.

Η Αθήνα συνεπώς οφείλει να συμμετέχει στην διαμόρφωση των κανόνων, απαιτώντας κοινή ευρωπαϊκή πρωτοβουλία σε ΟΗΕ και IMO, μόνιμο μηχανισμό προστασίας πλοίων και πληρωμάτων, συντονισμό ασφαλιστικής καλύψεως και ενίσχυση ενεργειακών αποθεμάτων.

Ο Αμερικανός Πρόεδρος Τραμπ παρότι βομβαρδίζει το Ορμούζ, αποτυγχάνει να το ανοίξει. Ρισκάρει εξάλλου το πολιτικό του κεφάλαιο, την προσωπική του εικόνα και την αξιοπιστία της Αμερικής. Το Ιράν από την άλλη δεν δύναται να κερδίσει από ένα στενό που το ίδιο καθιστά μη ασφαλές. Η λιγότερο κακή λύση αποτελεί μια νέα, στενότερη και νομικά καθαρή συμφωνία. Όλα τα υπόλοιπα παρουσιάζονται ως διαχείριση φθοράς — και στη φθορά τον λογαριασμό τον πληρώνουν όλοι.