Η δημιουργία της Ένωσης Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων – Savings and Investments Union αποτελεί μία από τις σημαντικότερες στρατηγικές πρωτοβουλίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τα επόμενα χρόνια.
Η βασική της επιδίωξη είναι να συνδέσει αποτελεσματικότερα τις αποταμιεύσεις των Ευρωπαίων πολιτών με τις μεγάλες επενδυτικές ανάγκες της ευρωπαϊκής οικονομίας. Η Ευρώπη χρειάζεται περισσότερα μακροπρόθεσμα κεφάλαια για να χρηματοδοτήσει την καινοτομία, τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, την πράσινη και ψηφιακή μετάβαση, τις υποδομές, την ενεργειακή ασφάλεια και κυρίως τη συνολική ενίσχυση της ανταγωνιστικότητάς της.
Το μέγεθος της πρόκλησης είναι εντυπωσιακό. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, τα νοικοκυριά της Ευρωπαϊκής Ένωσης διατηρούν περίπου 10 τρισ. ευρώ σε τραπεζικές καταθέσεις. Οι καταθέσεις προσφέρουν ασφάλεια, σταθερότητα και άμεση ρευστότητα. Ωστόσο, ένα μέρος αυτών των κεφαλαίων θα μπορούσε, υπό τις κατάλληλες προϋποθέσεις, να κατευθυνθεί σε μακροχρόνιες και παραγωγικές επενδύσεις, ενισχύοντας τόσο τη δημιουργία πλούτου για τους πολίτες όσο και τη χρηματοδότηση της ευρωπαϊκής οικονομίας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι τα 10 τρισ. ευρώ είναι πλήρως «αναξιοποίητα» ούτε ότι πρέπει να μετακινηθούν άκριτα από τις τράπεζες προς επενδύσεις υψηλότερου κινδύνου. Οι καταθέσεις αποτελούν βασικό στοιχείο της χρηματοοικονομικής ασφάλειας των νοικοκυριών και ταυτόχρονα συμβάλλουν στη χρηματοδότηση της πραγματικής οικονομίας μέσω του τραπεζικού συστήματος.
Το πραγματικό ζήτημα είναι ότι ένα σημαντικό μέρος των μακροχρόνιων αποταμιεύσεων των Ευρωπαίων παραμένει σε προϊόντα περιορισμένης απόδοσης, ενώ θα μπορούσε, υπό τις κατάλληλες προϋποθέσεις, να κατευθυνθεί σε διαφοροποιημένες και παραγωγικές επενδύσεις. Με αυτόν τον τρόπο, οι πολίτες θα μπορούσαν να ενισχύσουν σταδιακά τον προσωπικό τους πλούτο και η ευρωπαϊκή οικονομία να αποκτήσει περισσότερα κεφάλαια για ανάπτυξη.
Από την αποταμίευση στην υπεύθυνη επένδυση
Η Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μία απλή προσπάθεια μεταφοράς χρημάτων από τις τραπεζικές καταθέσεις στις κεφαλαιαγορές.
Η επιδίωξη πρέπει να είναι η δημιουργία ενός ολοκληρωμένου ευρωπαϊκού οικοσυστήματος, μέσα στο οποίο οι πολίτες θα μπορούν να αποταμιεύουν συστηματικά, να διατηρούν ένα επαρκές αποθεματικό ασφαλείας και, στη συνέχεια, να επενδύουν ένα μέρος των μακροχρόνιων κεφαλαίων τους με γνώση, διαφοροποίηση και κατάλληλη προστασία.
Για να συμβεί αυτό, χρειάζονται απλά και διαφανή χρηματοοικονομικά προϊόντα, χαμηλές επιβαρύνσεις, αξιόπιστη ενημέρωση και ισχυρή προστασία του επενδυτή. Χρειάζεται, επίσης, να περιοριστεί ο κατακερματισμός των ευρωπαϊκών αγορών, ώστε οι πολίτες και οι επιχειρήσεις να μπορούν να αξιοποιούν πραγματικά τις δυνατότητες της ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς.
Η επιτυχία της νέας ευρωπαϊκής στρατηγικής θα κριθεί τελικά από το κατά πόσο θα δημιουργήσει πραγματικά οφέλη για τους πολίτες και όχι μόνο μεγαλύτερες αγορές για τα χρηματοοικονομικά ιδρύματα.
Τι σημαίνει για την Ελλάδα
Για την Ελλάδα, η Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων αποτελεί μια σημαντική ευκαιρία, αλλά ταυτόχρονα και μια πρόσκληση για τη διαμόρφωση ενός πιο σύγχρονου αποταμιευτικού και επενδυτικού προτύπου.
Τα ελληνικά νοικοκυριά πέρασαν μια μακρά περίοδο οικονομικής κρίσης, μείωσης εισοδημάτων και μεγάλης αβεβαιότητας. Είναι συνεπώς εύλογο ότι για πολλούς πολίτες πρώτη προτεραιότητα παραμένει η κάλυψη των καθημερινών αναγκών και η διατήρηση ρευστότητας.
Παράλληλα, η σχέση των Ελλήνων με τις επενδύσεις έχει επηρεαστεί από προηγούμενες αρνητικές εμπειρίες, από την περιορισμένη εμπιστοσύνη προς ορισμένους θεσμούς και από τα χαμηλά επίπεδα χρηματοοικονομικής γνώσης.
Επομένως, η απάντηση δεν μπορεί να είναι απλώς μια γενική προτροπή: «επενδύστε περισσότερο». Χρειάζεται μια ολοκληρωμένη και προσεκτικά σχεδιασμένη εθνική πολιτική, η οποία θα δημιουργεί πρώτα τις προϋποθέσεις αποταμίευσης και στη συνέχεια θα διευκολύνει την υπεύθυνη μετάβαση στις επενδύσεις.
Πρώτη κατεύθυνση: αναβίωση της κουλτούρας της αποταμίευσης
Η Ελλάδα χρειάζεται να επαναφέρει την αποταμίευση στο επίκεντρο της χρηματοοικονομικής ζωής των πολιτών.
Η αποταμίευση δεν είναι απλώς το ποσό που περισσεύει στο τέλος του μήνα. Είναι συνειδητή συμπεριφορά, η οποία δημιουργεί ασφάλεια, ενισχύει την ανθεκτικότητα του νοικοκυριού και περιορίζει την ανάγκη προσφυγής σε ακριβό δανεισμό όταν προκύπτουν απρόβλεπτες ανάγκες.
Απαιτούνται κίνητρα για τη συστηματική και μακροχρόνια αποταμίευση, ιδιαίτερα για τους νέους, τις οικογένειες και τα νοικοκυριά με χαμηλά και μεσαία εισοδήματα.
Θα μπορούσαν να αναπτυχθούν ειδικοί αποταμιευτικοί λογαριασμοί για την πρώτη κατοικία, την εκπαίδευση των παιδιών, τη δημιουργία αποθεματικού έκτακτης ανάγκης και την προετοιμασία για τη συνταξιοδότηση. Μικρά, τακτικά ποσά μπορούν, μέσα από τον ανατοκισμό και τον χρόνο, να δημιουργήσουν σημαντικό κεφάλαιο.
Δεύτερη κατεύθυνση: απλά και διαφανή επενδυτικά προϊόντα
Η συμμετοχή περισσότερων πολιτών στις κεφαλαιαγορές προϋποθέτει προϊόντα κατανοητά, διαφοροποιημένα και χαμηλού κόστους.
Ο πολίτης δεν πρέπει να χρειάζεται εξειδικευμένες γνώσεις για να κατανοήσει πού επενδύονται τα χρήματά του, ποιος είναι ο κίνδυνος, ποια είναι τα συνολικά κόστη και ποιος είναι ο κατάλληλος χρονικός ορίζοντας.
Θα μπορούσε να εξεταστεί η δημιουργία ενός απλού μακροχρόνιου αποταμιευτικού και επενδυτικού λογαριασμού, με φορολογικά κίνητρα και σαφείς κανόνες προστασίας. Η βασική του φιλοσοφία θα πρέπει να είναι η σταδιακή δημιουργία κεφαλαίου μέσω τακτικών τοποθετήσεων και όχι η βραχυχρόνια κερδοσκοπία.
Τρίτη κατεύθυνση: ενίσχυση της επαγγελματικής και συνταξιοδοτικής αποταμίευσης
Η ανάπτυξη των Ταμείων Επαγγελματικής Ασφάλισης και γενικότερα της συμπληρωματικής συνταξιοδοτικής αποταμίευσης μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο.
Μέσα από κατάλληλα σχεδιασμένα σχήματα, οι εργαζόμενοι μπορούν να αποταμιεύουν συστηματικά σε βάθος χρόνου, να αξιοποιούν τη συμβολή των εργοδοτών και να δημιουργούν ένα πρόσθετο εισόδημα για τη συνταξιοδότησή τους.
Η μακροχρόνια αυτή αποταμίευση μπορεί παράλληλα να δημιουργήσει ένα σημαντικό απόθεμα εγχώριων επενδυτικών κεφαλαίων για την ελληνική οικονομία.
Τέταρτη κατεύθυνση: χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός
Ο χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση για την επιτυχία της Ένωσης Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων.
Οι πολίτες πρέπει να γνωρίζουν τη διαφορά μεταξύ αποταμίευσης, επένδυσης και κερδοσκοπίας. Πρέπει να κατανοούν τη σχέση κινδύνου και αναμενόμενης απόδοσης, τη σημασία της διαφοροποίησης, τη δύναμη του ανατοκισμού, την επίδραση του πληθωρισμού και το πραγματικό κόστος των χρηματοοικονομικών προϊόντων.
Η χρηματοοικονομική εκπαίδευση πρέπει να ξεκινά από το σχολείο και να συνεχίζεται σε ολόκληρη τη διάρκεια της ζωής. Χρειάζονται ειδικά προγράμματα για μαθητές, φοιτητές, εργαζομένους, οικογένειες, μικρομεσαίους επιχειρηματίες και ανθρώπους που πλησιάζουν στη συνταξιοδότηση.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η χρηματοοικονομική εκπαίδευση να παρέχεται από αξιόπιστους φορείς, με επιστημονικό κύρος, ανεξαρτησία και σαφή διαχωρισμό από την εμπορική προώθηση προϊόντων.
Πέμπτη κατεύθυνση: εμπιστοσύνη και προστασία του πολίτη
Οι πολίτες δεν θα επενδύσουν μακροχρόνια αν δεν εμπιστεύονται τους θεσμούς, τις αγορές και τους χρηματοοικονομικούς διαμεσολαβητές.
Η εμπιστοσύνη απαιτεί αποτελεσματική εποπτεία, σταθερό φορολογικό πλαίσιο, διαφάνεια στις χρεώσεις, αυστηρή αντιμετώπιση παραπλανητικών πρακτικών και ουσιαστική προστασία απέναντι στις χρηματοοικονομικές απάτες.
Ταυτόχρονα, χρειάζεται να αποτραπεί ο κίνδυνος η προσπάθεια ενίσχυσης των επενδύσεων να οδηγήσει σε επιθετικές πωλήσεις ακατάλληλων ή υπερβολικά σύνθετων προϊόντων.
Η συμμετοχή στις επενδύσεις πρέπει να αποτελεί ελεύθερη και ενημερωμένη επιλογή του πολίτη και όχι αποτέλεσμα πίεσης ή ελλιπούς πληροφόρησης.
Μια εθνική στρατηγική αποταμίευσης και επενδύσεων
Η Ελλάδα χρειάζεται μια συνεκτική εθνική στρατηγική, η οποία θα συνδυάζει:
την ενίσχυση της αποταμίευσης, την παροχή κατάλληλων φορολογικών κινήτρων, την ανάπτυξη της επαγγελματικής ασφάλισης, την καθολική προώθηση του χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού, την προστασία των επενδυτών και τη δημιουργία απλών, διαφανών και χαμηλού κόστους προϊόντων.
Παράλληλα, πρέπει να ενισχυθεί η δυνατότητα των ελληνικών επιχειρήσεων, και ιδιαίτερα των μικρομεσαίων, να αντλούν κεφάλαια μέσα από σύγχρονες και αξιόπιστες μορφές χρηματοδότησης.
Η Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων δεν αποτελεί ένα στενά τεχνικό σχέδιο για τις κεφαλαιαγορές. Αφορά την ασφάλεια και την ευημερία των νοικοκυριών, τη χρηματοδότηση των επιχειρήσεων και το νέο αναπτυξιακό πρότυπο της Ευρώπης.
Για την Ελλάδα, μπορεί να γίνει αφετηρία μιας νέας κουλτούρας: μιας κουλτούρας συστηματικής αποταμίευσης, μακροχρόνιου σχεδιασμού και υπεύθυνης επένδυσης.
Η σωστή κατεύθυνση δεν είναι η μετάβαση από τις καταθέσεις στην κερδοσκοπία, αλλά η μετάβαση από την αδράνεια στη συνειδητή χρηματοοικονομική επιλογή.
Με γνώση, εμπιστοσύνη, προστασία και κατάλληλα κίνητρα, ένα μέρος των ευρωπαϊκών και ελληνικών αποταμιεύσεων μπορεί να μετατραπεί σε παραγωγικό κεφάλαιο. Και το παραγωγικό κεφάλαιο μπορεί να στηρίξει την καινοτομία, την απασχόληση, την ανάπτυξη και τη μακροχρόνια ευημερία των πολιτών.
Ο Νικόλαος Δ. Φίλιππας είναι Καθηγητής Χρηματοοικονομικής Πανεπιστημίου του Πειραιά και Πρόεδρος και Ιδρυτής του Ινστιτούτου Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού
