Η νέα εποχή της παγκοσμιοποίησης

Εκτιμήσεις των τελευταίων ετών έκαναν λόγο για το τέλος της παγκοσμιοποίησης. Οι εμπορικοί πόλεμοι, η πανδημία, οι γεωπολιτικές συγκρούσεις και η επιστροφή των δασμών ενίσχυσαν την πεποίθηση ότι η εποχή της βαθύτερης διεθνούς οικονομικής ολοκλήρωσης πλησιάζει στο τέλος της. Τα δεδομένα του 2026, όμως, δείχνουν μια διαφορετική εικόνα. Η παγκοσμιοποίηση μετασχηματίζεται, δεν υποχωρεί. Μεταβάλλεται η γεωγραφία και η λογική της. Οι διεθνείς ροές παραμένουν ισχυρές, ωστόσο αλλάζουν τα κέντρα βάρους, οι αλυσίδες αξίας και οι κανόνες του ανταγωνισμού.

Στο πρώτο εξάμηνο του 2026 το παγκόσμιο εμπόριο αγαθών έφθασε τα 13,7 τρισ. δολάρια, αυξημένο κατά 12,5%, ενώ το εμπόριο υπηρεσιών ενισχύθηκε κατά 10,5%.
Μέρος της ανόδου οφείλεται στον υψηλότερο πληθωρισμό, όμως παράλληλα αυξήθηκε ο όγκος του παγκόσμιου εμπορίου αγαθών κατά 3,2% σε ετήσια βάση στο πρώτο τρίμηνο. Οι ψηφιακά παρεχόμενες υπηρεσίες αποτελούν πλέον το 56% των παγκόσμιων εξαγωγών υπηρεσιών. Η διεθνής οικονομία δεν αποσυνδέεται. Οι διασυνδέσεις της αναδιατάσσονται.

Εκείνο που αλλάζει είναι η αρχιτεκτονική των διεθνών αγορών. Για δεκαετίες οι αλυσίδες αξίας οργανώνονταν με κριτήριο το κόστος και την αποτελεσματικότητα. Σήμερα η ασφάλεια εφοδιασμού και η γεωπολιτική αξιοπιστία αποκτούν μεγαλύτερο βάρος.
Η κλιμάκωση ΗΠΑ – Καναδά, με δασμούς έως 50% και αντίμετρα αντίστοιχης κλίμακας, δείχνει ότι ακόμη και βαθιά ενοποιημένες οικονομίες είναι πλέον διατεθειμένες να επανεξετάσουν εμπορικές σχέσεις δεκαετιών στο όνομα της στρατηγικής και παραγωγικής αυτονομίας.
Η τεχνολογία αποτελεί την καθαρότερη έκφραση αυτής της μετάβασης. Η αξία του εμπορίου αγαθών που συνδέονται με την τεχνητή νοημοσύνη αυξήθηκε περισσότερο από 40% σε ετήσια βάση στο πρώτο τρίμηνο, ενώ ισχυρή δυναμική καταγράφεται σε ημιαγωγούς και κρίσιμα ορυκτά.

Η νέα παγκοσμιοποίηση οργανώνεται γύρω από chips, data centres, ενέργεια, πρώτες ύλες, δίκτυα και προηγμένη μεταποίηση. Δεν σημαίνει λιγότερη διεθνή διασύνδεση. Σημαίνει ότι η διασύνδεση αποκτά πλέον στρατηγικό χαρακτήρα.
Στο επίκεντρο βρίσκεται ο οξύς ανταγωνισμός ΗΠΑ και Κίνας. Η αντιπαράθεση έχει ξεπεράσει τους δασμούς και τις εμπορικές ανισορροπίες. Αφορά την τεχνητή νοημοσύνη, τους ημιαγωγούς, τα κρίσιμα ορυκτά, τις βιομηχανικές επιδοτήσεις και τον έλεγχο κρίσιμων αλυσίδων αξίας. Οι δύο πλευρές επιδιώκουν λιγότερες στρατηγικές εξαρτήσεις, μεγαλύτερη τεχνολογική αυτονομία και ισχυρότερη θέση στον επόμενο κύκλο της παγκόσμιας ανάπτυξης.

Αυτό μεταβάλλει τους ίδιους τους όρους του οικονομικού ανταγωνισμού. Το συγκριτικό πλεονέκτημα δεν καθορίζεται πλέον μόνο από το κόστος εργασίας ή την πρόσβαση στις μεγάλες αγορές. Εξαρτάται όλο και περισσότερο από την τεχνολογική ικανότητα, το βάθος των κεφαλαιαγορών, την ενεργειακή επάρκεια, τις υποδομές και τη δυνατότητα κινητοποίησης επενδύσεων σε μεγάλη κλίμακα.

Η εξέλιξη έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ευρώπη. Καθώς ΗΠΑ και Κίνα οργανώνουν την οικονομική τους πολιτική γύρω από την τεχνολογική και παραγωγική ισχύ, η Ευρώπη κινδυνεύει να βρεθεί ανάμεσα σε δύο πόλους χωρίς αντίστοιχη ικανότητα να διαμορφώνει τους όρους του ανταγωνισμού.
Διαθέτει μεγάλη αγορά, βιομηχανική βάση και υψηλή τεχνογνωσία, αλλά δυσκολεύεται να μετατρέψει αυτά τα πλεονεκτήματα σε επενδύσεις, καινοτομία και οικονομική ισχύ.
Το διακύβευμα δεν είναι απλώς η ανταγωνιστικότητα. Είναι αν η Ευρώπη θα παραμείνει οικονομική δύναμη και όχι απλώς μεγάλη αγορά.

Η απάντηση δεν απαιτεί μια ακόμη ευρωπαϊκή στρατηγική. Οι εκθέσεις Letta και Draghi έχουν ήδη αποτυπώσει τις αδυναμίες και τις αναγκαίες κατευθύνσεις. Δύο χρόνια μετά, το ζήτημα δεν είναι η διάγνωση ούτε η παραγωγή νέων προτάσεων. Είναι αν η Ευρώπη μπορεί να ξεπεράσει τον κατακερματισμό, να κινητοποιήσει τους πόρους και να μετατρέψει τις κοινές προτεραιότητες σε αποφάσεις με την ταχύτητα και την κλίμακα που απαιτεί ο διεθνής ανταγωνισμός.

Η ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία δεν μπορεί να σημαίνει περιχαράκωση. Πρέπει να σημαίνει ικανότητα διαχείρισης αλληλεξαρτήσεων, με κρίσιμη παραγωγική, τεχνολογική και χρηματοδοτική ισχύ.

Σε έναν κόσμο όπου η οικονομική ασφάλεια γίνεται μέρος της οικονομικής πολιτικής, το άνοιγμα στις διεθνείς αγορές και η στρατηγική ισχύς δεν αποτελούν αντίθετες επιλογές.

Η νέα εποχή της παγκοσμιοποίησης δεν θα κριθεί από το αν το διεθνές εμπόριο θα συνεχίσει να αυξάνεται. Θα κριθεί από το ποιος θα ελέγχει τις τεχνολογίες, τα κεφάλαια, την ενέργεια και τις κρίσιμες αλυσίδες αξίας της επόμενης δεκαετίας. Για την Ευρώπη, το διακύβευμα είναι σαφές. Οχι απλώς να προσαρμοστεί στους νέους συσχετισμούς, αλλά να παραμείνει δύναμη ικανή να τους συνδιαμορφώνει.

Ο κ. Δημήτρης Λιάκος είναι οικονομολόγος