Αποταμιεύσεις: Τα «παρκαρισμένα» 10 τρισ. ευρώ και το ακριβό χρήμα

Παρά την αίσθηση οτι στην Ευρώπη λείπουν κεφάλαια που χρειάζεται για την ανάπτυξη, στην πραγματικότητα λεφτά υπάρχουν, αλλά βρίσκονται σε λάθος σημείο (αποταμιεύσεις). Σχεδόν 10 τρισ. ευρώ παραμένουν σε μετρητά και τραπεζικές καταθέσεις χαμηλής απόδοσης, την ώρα που κυβερνήσεις και επιχειρήσεις αναζητούν ολοένα ακριβότερα κεφάλαια για να χρηματοδοτήσουν τις επενδύσεις.

Το ευρωπαϊκό παράδοξο έχει την ίδια βάση αλλά διαφορετικά στοιχεία σε κάθε χώρα. Για παράδειγμα στην Ελλάδα ενα νοικοκυριό που διατηρεί 10.000 ευρώ σε απλό τραπεζικό λογαριασμό εισπράττει τόκους μόλις 3 ευρώ τον χρόνο. Αντίθετα, αν ένας ελεύθερος επαγγελματίας ζητήσει από την ίδια τράπεζα χρηματοδότηση, μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπος με ετήσιο επιτόκιο κοντά στο 7%.

Η διαφορά αυτή αποκτά ακόμα μεγαλύτερη σημασία τώρα, γιατί η Ευρώπη χρειάζεται εκατοντάδες δισεκατομμύρια νέων επενδύσεων, ενώ το διεθνές sell-off στα ομόλογα και οι νέες αυξήσεις επιτοκίων κλείνουν μία από τις βασικές πηγές φθηνού χρήματος.

Οι αποταμιεύσεις και τα κεφάλαια που αναζητεί η Ευρώπη

Σχεδόν το ένα τρίτο των χρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων των νοικοκυριών της Ευρωζώνης βρίσκεται σε μετρητά και καταθέσεις. Παράλληλα, σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζα, οκτώ στα δέκα νοικοκυριά δεν διαθέτουν μετοχές ή άλλα προϊόντα συνδεδεμένα με τις κεφαλαιαγορές⁠.

Στις ΗΠΑ, τα νοικοκυριά διατηρούν κατά μέσο όρο μόλις το 11% των χρηματοοικονομικών τους περιουσιακών στοιχείων σε καταθέσεις. Στην Ευρωζώνη το αντίστοιχο ποσοστό προσεγγίζει το ένα τρίτο. Περισσότερο από το 60% των ευρωπαϊκών νοικοκυριών έχει το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας του σε ακίνητα, περίπου ένα στα τέσσερα ανήκει στην κατηγορία των «καταθετών» και μόλις το 4% επενδύει σημαντικό μέρος των χρημάτων του απευθείας στις αγορές.

Δεν πρόκειται απλώς για μια διαφορά επενδυτικής κουλτούρας μεταξύ Ευρώπης και ΗΠΑ. Τα 10 τρισ. ευρώ βρίσκονται πλέον στο επίκεντρο της προσπάθειας της ΕΕ να καλύψει το επενδυτικό κενό που απειλεί την ανταγωνιστικότητά της. Η έκθεση Ντράγκι εκτιμά ότι χρειάζονται πρόσθετες επενδύσεις 750 έως 800 δισ. ευρώ κάθε χρόνο για την ενεργειακή μετάβαση, την ψηφιοποίηση, την άμυνα και την ευρωπαϊκή βιομηχανία. Η ανάγκη αυτή γίνεται ακόμη πιο πιεστική καθώς ολοκληρώνεται το Ταμείο Ανάκαμψης, οι κρατικοί προϋπολογισμοί παραμένουν δεσμευμένοι από τους δημοσιονομικούς κανόνες και η έκδοση νέου κοινού ευρωπαϊκού χρέους συναντά ισχυρές πολιτικές αντιστάσεις.

Η πίεση από τα ομόλογα

Το νέο κύμα ανόδου των αποδόσεων κάνει τον χρόνο να μετρά αντίστροφα. Η απόδοση του δεκαετούς γερμανικού ομολόγου κινείται κοντά στο 3,55%, στα υψηλότερα επίπεδα των τελευταίων 15 ετών, ενώ η απόδοση του γαλλικού τριακονταετούς έφτασε σε υψηλό από το 2008. Οι αγορές τιμολογούν ταυτόχρονα τον υψηλότερο πληθωρισμό, την ενεργειακή αβεβαιότητα και τον τεράστιο όγκο νέου κρατικού δανεισμού.

Η ΕΚΤ αύξησε ήδη για δεύτερη φορά μέσα στο 2026 τα επιτόκια κατά 25 μονάδες βάσης, ενώ η Morgan Stanley προβλέπει μία ακόμη αύξηση τον Δεκέμβριο, που θα ανεβάσει το επιτόκιο καταθέσεων στο 2,75%. Τα κρατικά ομόλογα αποτελούν τη βάση πάνω στην οποία τιμολογείται σχεδόν ολόκληρη η οικονομία. Όταν αυξάνεται η απόδοση που ζητά ένας επενδυτής για να δανείσει ένα κράτος, ανεβαίνει και το κόστος χρηματοδότησης μιας επιχείρησης, μιας τράπεζας ή ενός έργου υποδομής.

Έτσι, η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά στην εξαιρετικά δύσκολη κατάσταση να χρειάζεται περισσότερες επενδύσεις για να αυξήσει την ανάπτυξη, αλλά το χρήμα με το οποίο πρέπει να τις χρηματοδοτήσει γίνεται ακριβότερο.

Η ελληνική «ψαλίδα»

Στην Ελλάδα, οι καταθέσεις νοικοκυριών και μη κερδοσκοπικών ιδρυμάτων έφτασαν τον Ιούλιο τα 156,4 δισ. ευρώ, αυξημένες κατά 3,9% μέσα σε έναν χρόνο, σύμφωνα με την Τράπεζα της Ελλάδος⁠.Η απόδοσή τους παραμένει, ωστόσο, χαμηλή. Το μέσο επιτόκιο των νέων καταθέσεων ήταν 0,39%, ενώ οι νέες προθεσμιακές καταθέσεις διάρκειας έως ενός έτους απέδιδαν κατά μέσο όρο 1,24%.

Στην άλλη πλευρά, το μέσο επιτόκιο των νέων δανείων προς νοικοκυριά και επιχειρήσεις έφτανε το 4,67%. Για δάνεια έως 250.000 ευρώ ανερχόταν στο 5,07%, ενώ τα ανοικτά δάνεια προς ελεύθερους επαγγελματίες και ατομικές επιχειρήσεις κόστιζαν 6,91%. Η διαφορά ανάμεσα στα μέσα επιτόκια νέων καταθέσεων και δανείων παρέμενε στις 4,28 ποσοστιαίες μονάδες. Η απόσταση αυτή εξηγεί γιατί η χρηματοδότηση παραμένει βασικό εμπόδιο για τις μικρές επιχειρήσεις.

Η «ασπίδα» του Δημοσίου

Η Ελλάδα είναι σήμερα περισσότερο προστατευμένη από προηγούμενες κρίσεις ομολόγωνμε αποτέλεσμα η άνοδος των αποδόσεων να μην περνά αμέσως στο σύνολο των τόκων του Δημοσίου. Η κατεύθυνση, όμως, είναι εμφανής. Η Ελλάδα άντλησε τον Ιανουάριο 4 δισ. ευρώ από το δεκαετές ομόλογο με απόδοση 3,47%. Στην επανέκδοση του Ιουνίου η απόδοση είχε ανέβει στο 3,80%, ενώ στις αρχές Σεπτεμβρίου το δεκαετές κινούνταν κοντά στο 3,9%.

Η Τράπεζα της Ελλάδος⁠ θεωρεί τους κινδύνους για τη βιωσιμότητα του χρέους ελεγχόμενους μεσοπρόθεσμα, ωστόσο προειδοποιεί ότι μακροπρόθεσμα θα αυξηθούν, καθώς τα παλαιά δάνεια με ευνοϊκούς όρους θα πρέπει σταδιακά να αναχρηματοδοτούνται

με επιτόκια αγοράς. Αντίθετα από το Δημόσιο, για τις επιχειρήσεις αυτή η προστασία δεν υπάρχει. Μια μικρομεσαία εταιρεία καλείται ήδη να χρηματοδοτήσει επενδύσεις, μισθούς και κεφάλαιο κίνησης με επιτόκια 5%-7%. Και μετά την ολοκλήρωση του Ταμείου Ανάκαμψης, το πρόβλημα θα γίνει εντονότερο, καθώς θα περιοριστεί μια σημαντική πηγή χαμηλότοκης χρηματοδότησης.

Η μάχη για τις καταθέσεις

Στη συγκεκριμένη αντίφαση στηρίζει την ευρωπαϊκή του ατζέντα ο πρόεδρος του Eurogroup και υπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών Κυριάκος Πιερρακάκης. Έχει ήδη επισημάνει ότι οι ευρωπαϊκές αποταμιεύσεις των 10 τρισ. ευρώ μπορούν να χρησιμοποιηθούν παραγωγικότερα, καθώς η γήρανση του πληθυσμού περιορίζει το εργατικό δυναμικό και μεταφέρει το βάρος της ανάπτυξης στην παραγωγικότητα και στις επενδύσεις.

Το όχημα είναι η Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων, η δημιουργία μιας ενιαίας αγοράς που θα προσφέρει στα νοικοκυριά απλούστερες επενδυτικές επιλογές και στις επιχειρήσεις πρόσβαση σε κεφάλαια πέρα από τον τραπεζικό δανεισμό. Τα χρήματα που δεν αξιοποιούνται, για τις τράπεζες αποτελούν φθηνή και σταθερή πηγή χρηματοδότησης, για τις επενδυτικές εταιρείες και τα χρηματιστήρια συνιστούν μια τεράστια ανεκμετάλλευτη αγορά και για τις Βρυξέλλες είναι ίσως η μόνη διαθέσιμη δεξαμενή που μπορεί να χρηματοδοτήσει την ευρωπαϊκή ανάπτυξη χωρίς νέα επιβάρυνση των προϋπολογισμών.

Ένας κίνδυνος που θα πρέπει να αντιμετωπιστεί, είναι το γεγονός οτι ερίπου τα μισά περιουσιακά στοιχεία των επενδυτικών κεφαλαίων της Ευρωζώνης είναι τοποθετημένα εκτός αυτής⁠. Εάν δεν δημιουργηθούν ανταγωνιστικές ευρωπαϊκές επενδυτικές επιλογές, τα χρήματα μπορεί να φύγουν από τις καταθέσεις αλλά να καταλήξουν στη Wall Street αντί σε μια ελληνική βιομηχανία ή μια ευρωπαϊκή startup.