Για περισσότερες από τρεις δεκαετίες, η ψηφιακή τεχνολογία δημιούργησε την ελπίδα ότι θα περιορίσει τη γραφειοκρατία. Εντούτοις, παρά τις μεγάλες επενδύσεις σε συναφείς υποδομές, η παραγωγικότητα στις περισσότερες δυτικές οικονομίες αυξήθηκε λιγότερο από όσο αναμενόταν. Το φαινόμενο είναι γνωστό ως «παράδοξο της παραγωγικότητας» ή «παράδοξο του Solow» και έχει μελετηθεί εκτενώς.
Μία πιθανή εξήγηση είναι ότι η τεχνολογία χρησιμοποιήθηκε συχνά για να επεκτείνει τη γραφειοκρατία και όχι για να την καταργήσει. Οι οργανισμοί και τα κράτη σπάνια ξανασκέφτηκαν τις διαδικασίες τους από την αρχή. Τις μετέφεραν στο ψηφιακό περιβάλλον, με όλη την πολυπλοκότητά τους, και συχνά πρόσθεσαν νέες γραφειοκρατικές διαδικασίες με το πρόσχημα ότι είναι ψηφιακές.
Σε αυτό συνετέλεσε και το ευρύτερο θεσμικό και κανονιστικό περιβάλλον που έφερε νέες γραφειοκρατικές υποχρεώσεις και στενό έλεγχο σε κάθε πτυχή της δραστηριότητας τόσο των οργανισμών όσο και των πολιτών.
Στην Ελλάδα συστήματα όπως το gov.gr έχουν διευκολύνει τους πολίτες σε πολλές διαδικασίες με το δημόσιο. Παραμένει όμως το βασικό και διαχρονικό ερώτημα: μειώθηκε πράγματι το γενικότερο διοικητικό βάρος πολιτών και οργανισμών ή απλώς έλαβε ψηφιακή μορφή;
Μία τεχνολογία που υπόσχεται να εξοικονομεί χρόνο πρέπει να κρίνεται από το αν τον εξοικονομεί πράγματι. Σε πολλούς κλάδους, η καθημερινότητα έχει γεμίσει με καταχωρίσεις δεδομένων και με πλατφόρμες που διαδέχονται η μία την άλλη. Επαγγελματίες, επιστήμονες, στελέχη και επιχειρηματίες ξοδεύουν όλο και περισσότερο χρόνο για να τροφοδοτούν συστήματα, αντί να κάνουν την κύρια εργασία τους.
Σήμερα τα δεδομένα μπορούν να συλλέγονται και να διασταυρώνονται σε μεγάλη κλίμακα, και πολλές ψηφιακές πρωτοβουλίες στοχεύουν κυρίως στην παρακολούθηση και τη συμμόρφωση και λιγότερο στην παραγωγικότητα. Εύκολα εντοπίζονται ψηφιακές διαδικασίες που δεν προάγουν την παραγωγικότητα, αλλά από τον σχεδιασμό τους ήταν προβλέψιμο ότι θα επιβαρύνουν πολίτες και επιχειρήσεις.
Η αγορά ακινήτων είναι μία τέτοια περίπτωση. Κάθε συναλλαγή συνοδεύεται σήμερα από ένα σύνθετο σύνολο υποχρεώσεων. Η μεταβίβαση αλλά και η μίσθωση ενός ακινήτου απαιτούν αρκετό χρόνο, αμοιβές ειδικών και συγκέντρωση πολλών ψηφιακών πιστοποιητικών.
Για παράδειγμα, τα Πιστοποιητικά Ενεργειακής Απόδοσης θα έπρεπε θεωρητικά να προσφέρουν διαφάνεια και κίνητρο για ενεργειακή αναβάθμιση. Στην πράξη λειτουργούν συχνά ως μία ακόμη υποχρεωτική δαπάνη και ως προϋπόθεση για να ολοκληρωθεί η συναλλαγή. Σπάνια επηρεάζουν την απόφαση αγοράς ή μίσθωσης και επιβαρύνουν περισσότερο ένα ήδη εξαιρετικά επιβαρυμένο αγαθό.
Στην ανώτατη εκπαίδευση ισχύει κάτι παρόμοιο. Τα τελευταία χρόνια τα μέλη ΔΕΠ πρέπει να ενημερώνουν συνεχώς μητρώα, βάσεις δεδομένων, πλατφόρμες και συστήματα πιστοποίησης. Η διαφάνεια και η λογοδοσία είναι θεμιτοί στόχοι, αλλά η υπερβολή τείνει να μετατρέψει τα μέλη ΔΕΠ σε γραφειοκράτες. Δεν προκαλεί έκπληξη που πλέον λίγοι είναι πρόθυμοι να εκλεγούν σε διοικητικές θέσεις, όπως η θέση του προέδρου τμήματος ΑΕΙ, εξαιτίας της γραφειοκρατίας που τις περιβάλλει.
Στην ελληνική περίπτωση το πρόβλημα ενισχύεται πιθανότατα από μία διαχρονική κουλτούρα δυσπιστίας ανάμεσα στο κράτος, τους πολίτες και τις επιχειρήσεις. Αντί να απλοποιεί τις διαδικασίες, η τεχνολογία χρησιμοποιείται συχνά για να αναπληρώσει την έλλειψη εμπιστοσύνης, με περισσότερα δικαιολογητικά και περισσότερη παρακολούθηση. Όσο πιο σύνθετοι και πολυάριθμοι είναι οι κανόνες, τόσο περισσότερα δικαιολογητικά, έλεγχοι και πιστοποιητικά χρειάζονται για να εφαρμοστούν, και τελικά το βάρος της ψηφιακής γραφειοκρατίας αυξάνεται.
* Ο Γεώργιος Μπάλτας είναι Καθηγητής του Τμήματος Μάρκετινγκ & Επικοινωνίας του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, Διευθυντής Μεταπτυχιακών Σπουδών
