Σήμερα στην ευρωζώνη μέσω ψηφιακών συστημάτων πληρωμών που δεν είναι ευρωπαϊκά πραγματοποιείται περισσότερο από το μισό των συναλλαγών με κάρτες , γεγονός που αποτελεί πλέον ζήτημα στρατηγικής αυτονομίας. Η καθημερινή οικονομική δραστηριότητα εκατοντάδων εκατομμυρίων πολιτών περνά μέσα από δίκτυα που ελέγχονται κυρίως από αμερικανικούς ομίλους, την ώρα που οι ψηφιακές πλατφόρμες πληρωμών αποκτούν ολοένα μεγαλύτερο ρόλο στη λειτουργία της οικονομίας.
Η επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ, μαζί με τις εμπορικές συγκρούσεις και την αυξανόμενη γεωπολιτική ένταση, λειτουργούν πλέον ως επιταχυντές. Στις Βρυξέλλες ωρίμασε η άποψη ότι η Ευρώπη δεν μπορεί να βασίζεται επ’ αόριστον σε αμερικανικές υποδομές για τις καθημερινές πληρωμές εκατοντάδων εκατομμυρίων πολιτών.
Η πρόσφατη έγκριση του φακέλου του ψηφιακού ευρώ από την Επιτροπή Οικονομικών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στην πραγματικότητα σηματοδοτεί την έναρξη μιας από τις σημαντικότερες οικονομικές και πολιτικές πρωτοβουλίες που έχουν αναληφθεί μετά τη δημιουργία του κοινού νομίσματος. Στόχος δεν είναι η αντικατάσταση των μετρητών ούτε η κατάργηση των τραπεζών, αλλά η δημιουργία μιας ευρωπαϊκής υποδομής πληρωμών που θα περιορίσει την εξάρτηση από τρίτες χώρες και θα ενισχύσει τη νομισματική κυριαρχία της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Από το κοινό νόμισμα στην ψηφιακή υποδομή
Για περισσότερες από δύο δεκαετίες η Ευρώπη οικοδόμησε το ευρώ ως ένα από τα ισχυρότερα νομίσματα του πλανήτη. Το ενιαίο νόμισμα κατάφερε να εδραιωθεί στις διεθνείς αγορές, χωρίς όμως να συνοδευτεί από αντίστοιχη ενοποίηση στις καθημερινές πληρωμές. Οι περισσότερες συναλλαγές με κάρτες πραγματοποιούνται μέσω διεθνών σχημάτων όπως η Visa και η Mastercard, ενώ οι πληρωμές μέσω κινητών τηλεφώνων περνούν ολοένα περισσότερο από τα οικοσυστήματα των Apple Pay και Google Pay. Η εικόνα αυτή δεν δημιουργούσε ιδιαίτερη ανησυχία πριν από λίγα χρόνια. Σήμερα όμως αντιμετωπίζεται ως στρατηγική αδυναμία, καθώς η Ευρώπη συνειδητοποιεί ότι ακόμη και η κυκλοφορία του ίδιου του νομίσματός της εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τεχνολογικές υποδομές που δεν ελέγχει.
Το ψηφιακό ευρώ σχεδιάζεται ακριβώς για να καλύψει αυτό το κενό. Θα αποτελεί ψηφιακή μορφή του ευρώ που θα εκδίδεται απευθείας από το Ευρωσύστημα και θα χρησιμοποιείται συμπληρωματικά προς τα μετρητά, χωρίς να τα αντικαθιστά. Οι πολίτες θα μπορούν να πραγματοποιούν πληρωμές ηλεκτρονικά ακόμη και χωρίς σύνδεση στο διαδίκτυο σε ορισμένες περιπτώσεις, ενώ η χρήση του προβλέπεται να είναι δωρεάν για τους καταναλωτές.
Στις Βρυξέλλες παραδέχονται πλέον ότι το σχέδιο απέκτησε νέα δυναμική μετά τις διεθνείς γεωπολιτικές εξελίξεις. Οι εμπορικές αντιπαραθέσεις, οι κυρώσεις, η ενεργειακή κρίση και η επιστροφή μιας περισσότερο προστατευτικής αμερικανικής πολιτικής έφεραν στο προσκήνιο μια διαφορετική ανάγνωση της οικονομικής ασφάλειας.
Όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει μεγαλύτερη αυτονομία στην άμυνα, στην ενέργεια και στις πρώτες ύλες, έτσι επιδιώκει πλέον να αποκτήσει μεγαλύτερο έλεγχο και στις χρηματοπιστωτικές υποδομές. Το ψηφιακό ευρώ εντάσσεται σε αυτή τη συνολικότερη στρατηγική, μαζί με την Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων, την εμβάθυνση των κεφαλαιαγορών και τις πρωτοβουλίες για κοινή χρηματοδότηση μεγάλων επενδύσεων.
Δύσκολοι συμβιβασμοί
Η πορεία προς το ψηφιακό ευρώ δεν υπήρξε ανέφελη, καθώς τα τελευταία τρία χρόνια οι ευρωπαϊκές τράπεζες διατύπωσαν έντονες επιφυλάξεις, υποστηρίζοντας ότι ένα ψηφιακό νόμισμα της κεντρικής τράπεζας θα μπορούσε να οδηγήσει σε εκροή καταθέσεων από το τραπεζικό σύστημα.
Ο βασικός φόβος αφορά το ενδεχόμενο οι πολίτες να θεωρήσουν ασφαλέστερη τη διακράτηση χρημάτων σε ψηφιακά πορτοφόλια της κεντρικής τράπεζας αντί στους τραπεζικούς λογαριασμούς τους. Μια τέτοια εξέλιξη θα περιόριζε τη δυνατότητα των τραπεζών να χρηματοδοτούν την οικονομία και θα επηρέαζε τη ρευστότητά τους, ιδιαίτερα σε περιόδους αναταράξεων.
Οι διαβουλεύσεις που προηγήθηκαν οδήγησαν σε σειρά συμβιβασμών. Προβλέπονται όρια στο ποσό των ψηφιακών ευρώ που θα μπορεί να διακρατεί κάθε πολίτης, ώστε να αποτραπούν μαζικές μεταφορές καταθέσεων, ενώ οι εμπορικές τράπεζες θα διατηρήσουν κεντρικό ρόλο στη διανομή και στη διαχείριση των ψηφιακών πορτοφολιών.
Παρά τους συμβιβασμούς, οι επιφυλάξεις δεν έχουν εξαφανιστεί. Τραπεζικά στελέχη θεωρούν ότι το νέο σύστημα θα συμπιέσει προμήθειες και θα μεταβάλει σταδιακά το επιχειρηματικό μοντέλο των πληρωμών στην Ευρώπη.
Κίνδυνοι για την ιδιωτικότητα
Ένα δεύτερο πεδίο έντονου προβληματισμού αφορά την προστασία των προσωπικών δεδομένων. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα διαβεβαιώνει ότι το ψηφιακό ευρώ δεν θα μετατραπεί σε εργαλείο παρακολούθησης των συναλλαγών των πολιτών και ότι οι πληρωμές μικρής αξίας εκτός σύνδεσης θα προσεγγίζουν τον βαθμό ιδιωτικότητας που προσφέρουν σήμερα τα μετρητά.
Παρ’ όλα αυτά, οργανώσεις προστασίας προσωπικών δεδομένων και αρκετοί ευρωβουλευτές ζητούν αυστηρότερες εγγυήσεις, θεωρώντας ότι κάθε νέα ψηφιακή υποδομή δημιουργεί εύλογα ερωτήματα σχετικά με την πρόσβαση στα δεδομένα, τη διαφάνεια και τα όρια της κρατικής παρέμβασης, συζήτηση η οποία αναμένεται να συνοδεύσει ολόκληρη τη νομοθετική διαδικασία μέχρι την τελική έγκριση του σχεδίου.
Για την ελληνική οικονομία οι επιπτώσεις θα είναι πολυεπίπεδες, με το τραπεζικό σύστημα, το οποίο τα τελευταία χρόνια στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στα καθαρά έσοδα από τόκους και στις προμήθειες πληρωμών, να πρέπει να προσαρμοστεί σε ένα διαφορετικό περιβάλλον.
Παράλληλα, οι επιχειρήσεις ενδέχεται να ωφεληθούν από χαμηλότερο κόστος συναλλαγών, εφόσον περιοριστεί η εξάρτηση από διεθνή δίκτυα πληρωμών και ενισχυθεί ο ανταγωνισμός στις σχετικές υπηρεσίες. Οι μικρότερες επιχειρήσεις, που σήμερα επιβαρύνονται σημαντικά από τις προμήθειες ηλεκτρονικών πληρωμών, παρακολουθούν ήδη με ιδιαίτερο ενδιαφέρον τις ευρωπαϊκές εξελίξεις.
Για τους καταναλωτές, η μεγαλύτερη αλλαγή πιθανότατα δεν θα είναι ο τρόπος πληρωμής αλλά η δημιουργία μιας νέας ψηφιακής επιλογής που θα λειτουργεί με την εγγύηση της ίδιας της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας.
Το ψηφιακό ευρώ ως κομμάτι της νέας ευρωπαϊκής στρατηγικής
Εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική που διαμορφώνεται τα τελευταία δύο χρόνια, καθώς οι Βρυξέλλες επιχειρούν να μειώσουν τις εξαρτήσεις που αποκαλύφθηκαν μέσα από τις αλλεπάλληλες γεωπολιτικές κρίσεις. Η ενεργειακή αναταραχή, ο πόλεμος στην Ουκρανία, η επιστροφή του προστατευτισμού στις διεθνείς εμπορικές σχέσεις και ο εντεινόμενος ανταγωνισμός ανάμεσα στις μεγάλες οικονομικές δυνάμεις έχουν αλλάξει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο η Ευρώπη αντιλαμβάνεται την οικονομική της ασφάλεια.
Σε αυτό το νέο περιβάλλον, η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρεί να σχεδιάσει την οικοδόμηση ενός ολοκληρωμένου πλαισίου στρατηγικής για την αυτοάμυνα της οικονομίας. Η κοινή αμυντική πολιτική, η δημιουργία ευρωπαϊκών χρηματοδοτικών εργαλείων για μεγάλες επενδύσεις, η επιτάχυνση της Ένωσης Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων, η ενοποίηση των κεφαλαιαγορών και η προσπάθεια ενίσχυσης της ενεργειακής ανεξαρτησίας δεν αποτελούν αποσπασματικές πρωτοβουλίες. Συνθέτουν τα διαφορετικά κεφάλαια της ίδιας στρατηγικής, η οποία φιλοδοξεί να θωρακίσει την Ευρωπαϊκή Οικονομία.
Τα επόμενα βήματα
Εάν το χρονοδιάγραμμα τηρηθεί, η πιλοτική εφαρμογή του ψηφιακού ευρώ αναμένεται να ξεκινήσει το 2027, ενώ η πλήρης λειτουργία του τοποθετείται προς το τέλος της δεκαετίας. Το σημαντικότερο στοιχείο, όμως, βρίσκεται στη φιλοσοφία της πρωτοβουλίας, καθώς για πρώτη φορά μετά την καθιέρωση του ευρώ, η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρεί να αποκτήσει πλήρη παρουσία σε ολόκληρη την αλυσίδα του χρήματος, από την έκδοση του νομίσματος μέχρι τις καθημερινές ψηφιακές συναλλαγές των πολιτών.
Η εξέλιξη αυτή αποτυπώνει μια βαθύτερη μεταβολή στη στρατηγική των Βρυξελλών. Η Ευρώπη δεν περιορίζεται πλέον στη διαχείριση της ενιαίας αγοράς, αλλά επιδιώκει να αποκτήσει μεγαλύτερο έλεγχο στις κρίσιμες οικονομικές υποδομές που θα καθορίσουν την ανταγωνιστικότητα και την πολιτική της αυτονομία τις επόμενες δεκαετίες, με το ψηφιακό ευρώ να αποτελεί ίσως την πιο χαρακτηριστική έκφραση αυτής της νέας φιλοσοφίας.
