Το 2021, η Τράπεζα της Ελλάδος εκτίμησε ότι το «Ελλάδα 2.0» θα αύξανε το πραγματικό ΑΕΠ κατά περίπου 7 ποσοστιαίες μονάδες έως το 2026, τις επενδύσεις κατά 20% και την απασχόληση κατά περίπου 200.000 θέσεις. Καθώς το πρόγραμμα ολοκληρώνεται, το κρίσιμο ερώτημα είναι πόση από αυτή την επίδραση ήταν πραγματικά πρόσθετη. Το ερώτημα το έθεσε πρόσφατα και ο Γ. Βουλγαράκης· εδώ επιχειρείται μια ποσοτική απάντηση.
Η προσθετικότητα μετρά τι δεν θα συνέβαινε χωρίς το Ταμείο. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά όφελος 1,4% στο ΑΕΠ της ΕΕ με παραδοχή 100% προσθετικότητας στις επιχορηγήσεις. Με 60% στις χώρες του Νότου, το όφελος μειώνεται πάνω από ένα τέταρτο. Η ΕΚΤ, συνεκτιμώντας καθυστερήσεις, περιόρισε την εκτίμηση για την ευρωζώνη από 1,5% σε 0,4%-0,9%. Άρα απορρόφηση και πραγματικό αποτύπωμα δεν ταυτίζονται.
Τι βρήκαν όσοι το μέτρησαν
Η Ισπανία και η Ιταλία έχουν επιχειρήσει να το μετρήσουν.
Στην Ισπανία, η μελέτη Funcas/Afi (Απρίλιος 2026) βρήκε ότι το 39% των έργων ήταν πλήρως νέα, το 44% μερικώς πρόσθετα και το 17% θα υλοποιούνταν ούτως ή άλλως. Πόροι ίσοι με 3,4% του ΑΕΠ παρήγαγαν επίδραση 1,4-2,1 μονάδων, ανάλογα με τον βαθμό υποκατάστασης άλλης χρηματοδότησης.
Στην Ιταλία, η Banca d’Italia αποτίμησε τη συνεισφορά του PNRR σε σχεδόν 1 μονάδα προϊόντος ετησίως. Η αξιολόγηση του Transizione 4.0 έδειξε πρόσθετες επενδύσεις 1,5-2 ευρώ ανά ευρώ κινήτρου, με όφελος κυρίως στις μικρές επιχειρήσεις. Οι διαγωνισμοί του PNRR είχαν πιθανότητα ανάθεσης 20 μονάδες υψηλότερη και χρόνους 19% ταχύτερους, ένδειξη προσθετικότητας και στη διαδικασία.
Για την Ελλάδα, τον μεγαλύτερο δικαιούχο του RRF ως ποσοστό του ΑΕΠ, δεν έχει δημοσιευθεί αντίστοιχη εκτίμηση. Στην επαλήθευση της Πολιτικής Συνοχής 2007-2013, η Επιτροπή είχε διαπιστώσει υποκατάσταση εθνικής δημόσιας δαπάνης από κοινοτικούς πόρους. Η κρίση εξηγεί εκείνη την περίοδο, αλλά το εύρημα δείχνει γιατί η σημερινή μέτρηση είναι αναγκαία.
Μια πρώτη προσέγγιση μπορεί να γίνει με ρητές, άρα ελέγξιμες, παραδοχές.
Το δανειακό σκέλος σε τρεις ζώνες
Τα δημοσιευμένα στοιχεία επιτρέπουν τη διαστρωμάτωση των 13,2 δισ. συμβασιοποιημένων δανείων ανάλογα με την πρόσβαση των δικαιούχων σε εναλλακτική χρηματοδότηση:
Οι παραδοχές συμβαδίζουν με τη λογική του ισπανικού ευρήματος και τη διεθνή εμπειρία της επιδοτούμενης πίστης: όσο αυξάνονται το μέγεθος και η πρόσβαση μιας επιχείρησης σε αγορές, τόσο μειώνεται η πιθανότητα πραγματικά νέας επένδυσης.
Από τα 13,2 δισ. δάνεια, η γνήσια πρόσθετη επένδυση εκτιμάται σε 3,7-6 δισ. Τα υπόλοιπα 7-9,5 δισ. χρηματοδότησαν, φθηνότερα, επενδύσεις που θα γίνονταν. Αν συνυπολογιστούν έργα που έγιναν νωρίτερα ή σε μεγαλύτερη κλίμακα, η προσθετικότητα μπορεί να φθάνει το 40%-55%.
Οι εκταμιευμένες επιχορηγήσεις των 12,9 δισ. εκτιμάται ότι είχαν υψηλότερη προσθετικότητα, 60%-80%, επειδή στήριξαν δημόσιες επενδύσεις σε ψηφιοποίηση, υγεία και υποδομές που δύσκολα θα γίνονταν στην ίδια κλίμακα. Μελέτη του CEPS κατέγραψε αύξηση 73% της ελληνικής δημόσιας επένδυσης το 2022 έναντι των προ πανδημίας επιπέδων, αν και μέρος των πόρων υποκατέστησε ΠΔΕ ή ΕΣΠΑ.
Η αναπροσαρμοσμένη εκτίμηση
Η αρχική πρόβλεψη του +7% χρειάζεται τρεις διορθώσεις: απορρόφηση 68% (24,6 δισ. έως τον Απρίλιο 2026 κατά την ΤτΕ, η οποία χαρακτηρίζει «εξαιρετικά φιλόδοξη» την εκταμίευση των υπολειπόμενων 10 δισ. έως τον Δεκέμβριο), σταθμισμένη προσθετικότητα 55%-65% στο μικτό χαρτοφυλάκιο (με 40%-55% στα δάνεια και 60%-80% στις επιχορηγήσεις) και μετάθεση μέρους του αποτελέσματος μετά το 2026.
Με αυτές τις παραδοχές, το πραγματικό αποτύπωμα στο ΑΕΠ εκτιμάται σε 2,5-3,5 ποσοστιαίες μονάδες έως το 2026, περίπου στο μισό της αρχικής πρόβλεψης, ή 0,5-0,7 μονάδες στον ετήσιο ρυθμό. Σε μια οικονομία που αναπτύχθηκε γύρω στο 2%, το Ταμείο εξηγεί το ένα τέταρτο έως το ένα τρίτο της ανάπτυξης. Πρόκειται για σημαντική συμβολή, όχι όμως για τεκμηριωμένο παραγωγικό μετασχηματισμό: η παραγωγικότητα της εργασίας παραμένει περίπου στα επίπεδα του 2000 και στο 54% του ευρωπαϊκού μέσου όρου.
Η προσέγγιση έχει δύο όρια. Δεν αποτιμά πλήρως τις μεταρρυθμίσεις που προχώρησαν ως ορόσημα πληρωμής και θα αποδώσουν μετά το 2026. Επίσης στηρίζεται σε δηλωμένες παραδοχές, όχι σε αξιολόγηση με ομάδα ελέγχου.
Υπήρχε και εναλλακτική με σαφώς υψηλότερη προσθετικότητα. Η Επιτροπή, στην Ανακοίνωση «The road τo 2026» (COM(2025) 310), επέτρεψε ρητά τη χρήση αδιάθετων πόρων για εισφορά κεφαλαίου σε εθνικές αναπτυξιακές τράπεζες. Ένα μέρος των 10 δισ. που η ΤτΕ θεωρεί αμφίβολο να απορροφηθούν θα μπορούσε να γίνει μόνιμο κεφάλαιο της ΕΑΤ, με μόχλευση αντί για δαπάνη μιας χρήσης. Η επιλογή δεν έγινε.
Η επόμενη κίνηση είναι μια ανεξάρτητη εμπειρική αξιολόγηση. Τα δεδομένα υπάρχουν: μητρώο δικαιούχων, ΓΕΜΗ, ΕΡΓΑΝΗ και φορολογικά στοιχεία. Η σύγκριση δικαιούχων με παρόμοιες επιχειρήσεις εκτός προγράμματος είναι τεχνικά εφικτή και θεσμικά προβλεπόμενη, καθώς ο κανονισμός του RRF απαιτεί εκ των υστέρων αξιολόγηση έως το τέλος του 2028. Έτσι η συζήτηση μπορεί να μετακινηθεί από το πόσα δαπανήθηκαν στο τι άλλαξε πραγματικά: επενδύσεις, παραγωγικότητα και απασχόληση.
Ο Βαγγέλης Πιλάλης, είναι Τραπεζικό Στέλεχος, Οικονομολόγος, Πρώην Μέλος ΔΣ Ελληνικής Αναπτυξιακής Τράπεζας
