Το αυξημένο κόστος δανεισμού απειλεί να μετατραπεί σε πρόσθετη πίεση για τους ευρωπαϊκούς προϋπολογισμούς, υποχρεώνοντας τις κυβερνήσεις να πάρουν δύσκολες αποφάσεις για δαπάνες και έσοδα. Αυτή είναι η προειδοποίηση του Ρολφ Στράουχ, επικεφαλής οικονομολόγου και μέλους του διοικητικού συμβουλίου του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας (ESM), σε άρθρο του για την άνοδο των παγκόσμιων αποδόσεων.
Σύμφωνα με τον ίδιο, οι αποδόσεις των 10-ετών στην ευρωζώνη πλησίασαν κατά μέσο όρο το 4% τον Σεπτέμβριο του 2026, φτάνοντας στο υψηλότερο επίπεδο εδώ και περισσότερο από μία δεκαετία. Οι οικονομίες με υψηλό χρέος, μεγάλες ανάγκες αναχρηματοδότησης και περιορισμένες αναπτυξιακές προοπτικές είναι περισσότερο εκτεθειμένες.
Ο λογαριασμός περνά σταδιακά στους προϋπολογισμούς
Η απόδοση ενός καινούριου ομολόγου δεν αλλάζει αυτομάτως τους τόκους που πληρώνει ένα κράτος για ολόκληρο το υφιστάμενο χρέος του. Όσο, όμως, παλαιότερα ομόλογα λήγουν και αντικαθίστανται από καινούρια, ο ακριβότερος δανεισμός περνά στον προϋπολογισμό.
Αυτό εξηγεί γιατί μια άνοδος των αποδόσεων μπορεί αρχικά να φαίνεται διαχειρίσιμη, αλλά να αποκτά μεγαλύτερη σημασία με την πάροδο του χρόνου. Για τον προϋπολογισμό, οι τόκοι αποτελούν υποχρέωση που πρέπει να εξυπηρετηθεί. Εφόσον αυξάνονται, μεγαλύτερο μέρος των διαθέσιμων πόρων κατευθύνεται στην εξυπηρέτηση του χρέους.
Το κρίσιμο ερώτημα, συνεπώς, είναι πόσο γρήγορα αναχρηματοδοτείται το χρέος και με ποιους όρους. Δύο χώρες με παρόμοιο λόγο χρέους προς ΑΕΠ μπορεί να αντιμετωπίζουν διαφορετική πίεση, εάν η μία έχει περισσότερες λήξεις συγκεντρωμένες στα επόμενα χρόνια.
Χρέος στο 109% του ΑΕΠ στο σενάριο χωρίς αλλαγές
Στην άσκηση που παρουσιάζει ο Στράουχ, με αμετάβλητη πολιτική και τις τρέχουσες επιτοκιακές προσδοκίες, το χρέος της ευρωζώνης φτάνει το 109% του ΑΕΠ το 2035. Πρόκειται για επίπεδο κατά 7,2 ποσοστιαίες μονάδες υψηλότερο από εκείνο που προκύπτει με τις επιτοκιακές παραδοχές του 2024.
Ο ίδιος υπολογίζει ότι, για συμμόρφωση με το ευρωπαϊκό δημοσιονομικό πλαίσιο έως το 2035, απαιτείται κατά μέσο όρο πρόσθετη προσαρμογή περίπου 0,8% του ΑΕΠ στα δημοσιονομικά σχέδια του 2028.
Η διάκριση ανάμεσα σε σενάριο και πρόβλεψη είναι ουσιώδης: μια τέτοια άσκηση δείχνει πώς αλλάζει η πορεία του χρέους όταν μεταβάλλεται το κόστος δανεισμού και οι υπόλοιπες παραδοχές παραμένουν ίδιες. Δεν αποτελεί προδιαγεγραμμένη εξέλιξη, καθώς οι κυβερνητικές αποφάσεις και η πορεία της οικονομίας μπορούν να αλλάξουν το αποτέλεσμα.
Γιατί η ανάπτυξη έχει καθοριστικό ρόλο
Η βιωσιμότητα του χρέους εξαρτάται τόσο από το κόστος εξυπηρέτησής του όσο και από την εξέλιξη των εισοδημάτων της οικονομίας. Η ανάπτυξη διευρύνει τη φορολογική βάση και αυξάνει το ΑΕΠ, σε σχέση με το οποίο μετράται το βάρος του χρέους.
Αντίθετα, η ασθενής ανάπτυξη δυσκολεύει τη δημοσιονομική διαχείριση: τα έσοδα έχουν μικρότερα περιθώρια αύξησης και η μείωση του λόγου χρέους προς ΑΕΠ γίνεται δυσκολότερη. Γι’ αυτό και η συζήτηση για τους τόκους συνδέεται άμεσα με την ποιότητα των δαπανών και την αποτελεσματικότητα των επενδύσεων.
Το περιθώριο αντίδρασης δεν είναι απεριόριστο
Ο Στράουχ συνδέει την άνοδο των αποδόσεων κυρίως με τις προσδοκίες υψηλότερων επιτοκίων, ενώ επισημαίνει τις αυξημένες κρατικές εκδόσεις και τη μεγαλύτερη εξάρτηση από ιδιώτες επενδυτές. Προτάσσει αξιόπιστα δημοσιονομικά σχέδια και συνετή διαχείριση χρέους, ζητώντας έγκαιρη δράση.
Για μια κυβέρνηση, η αξιοπιστία του σχεδιασμού σημαίνει ότι οι δεσμεύσεις της μπορούν να χρηματοδοτηθούν ακόμη και όταν οι συνθήκες γίνουν δυσμενέστερες. Ένας προϋπολογισμός που στηρίζεται αποκλειστικά σε ευνοϊκές υποθέσεις για επιτόκια και ανάπτυξη αφήνει λιγότερες επιλογές όταν αυτές δεν επιβεβαιώνονται.
Οι αποφάσεις αφορούν επομένως και τη σύνθεση της προσαρμογής: ποιες δαπάνες έχουν προτεραιότητα, πώς ενισχύονται τα έσοδα και πώς διατηρούνται οι επενδύσεις που στηρίζουν τη μελλοντική παραγωγή. Το ακριβότερο χρήμα κάνει αυτές τις επιλογές πιο απαιτητικές, καθώς αυξάνει το κόστος κάθε καινούριας χρηματοδοτικής ανάγκης.
