Η γήρανση του πληθυσμού είναι ένα πρωτόγνωρο για την ανθρωπότητα φαινόμενο. Για πρώτη φορά στην ιστορία περάσαμε από το σημείο καμπής, όπου οι άνω των 40 ετών αποτελούν πλειοψηφία. Στις χώρες του ΟΟΣΑ, οι προβλέψεις συγκλίνουν ότι το ποσοστό του πληθυσμού άνω των 65 ετών από 18% σήμερα θα φθάσει το 30% το 2060. Δεδομένων των δημοσιονομικών προβλημάτων που αντιμετωπίζουν συστηματικά πολλές χώρες, το ερώτημα για τις δημοσιονομικές επιπτώσεις της γήρανσης του πληθυσμού γίνεται καίριο. Η κατανόηση του φαινομένου αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Εδώ έρχεται να συμβάλει και η έρευνα για τις δημοσιονομικές επιπτώσεις της γήρανσης του Κέντρου Κρήτης του ΟΟΣΑ για τη Δυναμική των Πληθυσμών, του κέντρου που ίδρυσε πρόσφατα ο οργανισμός στην Ελλάδα με τη συνεργασία της ελληνικής κυβέρνησης και το οποίο έχω την τιμή να διευθύνω.
Η κρισιμότητα της κατάστασης φαίνεται από το γεγονός ότι, σύμφωνα με τις προβλέψεις της μελέτης, αν η γήρανση εξακολουθήσει να εξελίσσεται με τον ίδιο ρυθμό και δεν ληφθούν έγκαιρα μέτρα προσαρμογής, το δημόσιο χρέος των χωρών του ΟΟΣΑ θα μπορούσε να επιβαρυνθεί κατά περίπου 80% του ΑΕΠ μέχρι το 2060. Η γήρανση επιδρά τόσο στα έξοδα όσο και τα έσοδα του προϋπολογισμού. Το σκέλος των εξόδων επηρεάζεται από την αύξηση των κρατικών δαπανών για τις συντάξεις, αλλά και για αγαθά και υπηρεσίες που σχετίζονται με τη γήρανση, όπως η ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και η μακροχρόνια φροντίδα.
Σύμφωνα με τη μελέτη μας, η δαπάνη για τις συντάξεις στις χώρες του ΟΟΣΑ αναμένεται να ανέβει από το 8% του ΑΕΠ το 2022 στο 10% το 2060. Ειδικά για την Ελλάδα, προβλέπεται η δαπάνη να πέσει από το 16% του ΑΕΠ το 2022, που εμφανίζεται πολύ πάνω από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ λόγω του σχετικά χαμηλού ΑΕΠ μετά την κρίση, στο 10% το 2060, συγκλίνοντας με τις άλλες χώρες του οργανισμού. Αλλά και οι δαπάνες για μακροχρόνια φροντίδα αναμένεται να αυξηθούν μέχρι το 2050 στις χώρες του ΟΟΣΑ κατά 30%. Το σκέλος των εσόδων πρόκειται να επηρεασθεί κυρίως από τη μείωση της φορολογικής βάσης λόγω της συρρίκνωσης του πληθυσμού.
Εφόσον ο ρυθμός αύξησης της παραγωγικότητας παραμείνει καθηλωμένος στα σημερινά χαμηλά επίπεδα του 1%, το ΑΕΠ στην καλύτερη περίπτωση θα αυξάνεται με πολύ μικρό ρυθμό, λόγω της μείωσης των εργαζομένων στο σύνολο του πληθυσμού. Αυτό θα αυξήσει την αναλογία του δημόσιου χρέους προς το ΑΕΠ, η οποία και καθορίζει τη βιωσιμότητα του χρέους. Η κατάσταση μπορεί να βελτιωθεί με την καλύτερη αξιοποίηση του υπάρχοντος εργατικού δυναμικού. Η ενίσχυση της απασχόλησης των γυναικών και των μεσηλίκων, αλλά και οι μετακλήσεις ξένων εργαζομένων μπορούν να συμβάλουν σε αυτό. Βλέπουμε, δηλαδή, ότι ενώ η γήρανση του πληθυσμού εμφανίζεται αρχικά ως πρόβλημα, μπορεί να είναι τελικά και μέρος της λύσης.
Η υψηλότερη απασχόληση των μεγαλύτερων σε ηλικία μπορεί να έχει ευεργετικές συνέπειες στη βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων. Σε όλα τα συνταξιοδοτικά συστήματα παρατηρείται ένα διευρυνόμενο χάσμα μεταξύ της πραγματικής και της θεσμοθετημένης ηλικίας συνταξιοδότησης. Ειδικά στην Ελλάδα, ενώ η απώτερη θεσμοθετημένη ηλικία συνταξιοδότησης έχει ορισθεί στα 67 έτη, η πραγματική ηλικία συνταξιοδότησης διαμορφώνεται για τους άνδρες στα 63 και για τις γυναίκες μόλις στα 59. Φαίνεται ότι οι μεγαλύτεροι για διάφορους λόγους επιλέγουν να βγουν στη σύνταξη νωρίτερα.
Στη χώρα μας, κάθε 100 κάτοικοι σε παραγωγική ηλικία υποστηρίζουν σήμερα 40 ηλικιωμένους, ενώ μέχρι το 2050 θα υποστηρίζουν σχεδόν τους διπλάσιους. Είναι επομένως αναγκαίο να περιορισθούν οι πρόωρες συνταξιοδοτήσεις. Εάν γινόταν αυτό, θα αυξανόταν το ποσοστό απασχόλησης των μεγαλυτέρων κατά σχεδόν 7%, το οποίο σε συνδυασμό με μία αύξηση στην κανονική ηλικία συνταξιοδότησης κατά τα ? της ανόδου του προσδόκιμου της ζωής στα 65, θα εξοικονομούσε 5% του ΑΕΠ στη συνταξιοδοτική δαπάνη. Στην προσπάθεια αυτή, με τους νέους να φθίνουν, χρειάζεται να δοθούν κίνητρα στους μεγαλυτέρους να παραμείνουν στην αγορά εργασίας. Αυτό, όμως, δεν συμβαίνει. Στις χώρες του ΟΟΣΑ οι νέες προσλήψεις συνεχίζουν να επικεντρώνονται σε μικρότερες ηλικίες. Στους 100 εργαζομένους ηλικίας 55-64, λιγότεροι από 3 έχουν προσληφθεί τον τελευταίο χρόνο.
Το φαινόμενο αυτό μπορεί να αποδοθεί στο υψηλότερο μισθολογικό κόστος των μεγαλύτερων ηλικιών, στη χαμηλή συμμετοχή τους σε προγράμματα επανακατάρτισης και στην απουσία της αναγνώρισης δεξιοτήτων μέσω προηγούμενης εργασιακής εμπειρίας. Παράλληλα, σε συνθήκες όπου οι άνω των 50 αποτελούν την πλειοψηφούσα ηλικιακή ομάδα, ιδιαίτερη σημασία αποκτά η θεσμική κατοχύρωση του δικαιώματος παραμονής στην εργασία για όσους είναι υγιείς και το επιθυμούν. Μέτρα όπως η σταδιακή συνταξιοδότηση επιτρέπουν τον συνδυασμό σύνταξης και μερικής απασχόλησης σε θέσεις φιλικές προς την ηλικία. Ωστόσο, απαιτείται η διασφάλιση της ποιότητας τέτοιων θέσεων, καθώς συχνά είναι χαμηλότερου επιπέδου και αποδοχών. Ενδεικτικά, όπως καταδεικνύει έρευνα στην Κορέα, τα δύο τρίτα όσων συνταξιοδοτήθηκαν πρόωρα βρέθηκαν σε θέσεις υποδεέστερες εκείνων που κατείχαν προηγούμενα. Σημαντικό δημοσιονομικό όφελος έχουν οι πολιτικές για την υγιή γήρανση, συντελώντας τόσο στην αύξηση της συμμετοχής στην εργασία και της παραγωγικότητας των μεγαλυτέρων όσο και στη μείωση των αναγκών για ιατροφαρμακευτική περίθαλψη.
Η μελέτη αναδεικνύει ότι οι πολιτικές αυτές μπορούν να εξοικονομήσουν 0,4% του ΑΕΠ μέχρι το 2040 στις δημόσιες δαπάνες για την Υγεία. Για να αποδώσουν, είναι σημαντικό να απευθύνονται σε όλες τις ηλικίες, ενθαρρύνοντας μέσω κατάλληλης καμπάνιας επικοινωνίας τους πολίτες να υιοθετήσουν έναν υγιή τρόπο ζωής και μειώνοντας τις ανισότητες πρόσβασης σε ποιοτικές υπηρεσίες υγείας και πρόληψης. Δεν αρκεί να δημιουργηθούν οι σχετικές υποδομές, θα πρέπει ταυτόχρονα να διασφαλισθεί και η δυνατότητα πρόσβασης σε αυτές. Το βασικό συμπέρασμα είναι σαφές: η γήρανση αποτελεί πρόκληση, αλλά όχι αναπόφευκτη απειλή. Το ερώτημα δεν είναι αν μπορούμε να την αποφύγουμε – αυτό είναι αδύνατο. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν θα προσαρμοστούμε εγκαίρως ώστε να τη διαχειριστούμε αποτελεσματικά. Ο κ. Αρης Αλεξόπουλος είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, επικεφαλής του Κέντρου Κρήτης του ΟΟΣΑ για τη Δυναμική των Πληθυσμών.
