Κάποιες χιλιάδες χρόνια ιστορία δεν διαγράφονται ούτε ακυρώνονται επειδή έτσι μπορεί να αποφάσισαν ανιστόρητοι και απαίδευτοι ηγέτες. Κατά συνέπεια, όποιος πιστεύει ότι η Ευρώπη πεθαίνει κάνει λάθος. Και σοβαρό μάλιστα, αν ανιχνεύσει κανείς την ευρωπαϊκή ιστορία.
Αυτό σε μεγάλο βαθμό κάνει στο νέο βιβλίο του ο Γερμανός φιλόσοφος Πέτερ Σλόντερντικ, περιγράφοντας μια ήπειρο που, προς το χειρότερο ή προς το καλύτερο έχει διαμορφώσει την ιστορία της τις περασμένες χιλιετίες, παίζοντας τεράστιο ρόλο και στο ανθρώπινο γίγνεσθαι.
Έτσι λοιπόν, η Ευρώπη είναι μια ήπειρος που έχει ακόμα πολλά να πεί στον κόσμο και η ακατάσχετη φιλολογία περί παρακμής της, είναι καταχρηστικά υπερβολική.
Και αυτή την υπερβολή, την ανιχνεύει ο προσεκτικός αναγνώστης στο βιβλίο του Π. Σλόντερντικ, το οποίο προσφέρει μια ερμηνεία αυτής της πολύπλευρης οντότητας που ονομάζεται Ευρώπη. Εστιάζοντας μέσω «σελιδοδεικτών» σε ελάχιστα γνωστά κεφάλαια της ιστορίας της που, στα χέρια του συγγραφέας είναι γεμάτα νόημα, ο Σλόντερντικ τονίζει ότι η σύγχρονη Ευρώπη γεννήθηκε το έτος 360 στο Μιλάνο.
Εκείνη τη χρονιά ο τοπικός επίσκοπος, Αμβρόσιος, αρνήθηκε στον αυτοκράτορα Θεοδόσιο τον Μέγα την πρόσβαση στην εκκλησία του για μήνες, αφού ο τελευταίος είχε διατάξει σφαγή διαφωνούντων. Σε αυτή την αντιπαράθεση, που επιλύθηκε με τη δημόσια μετάνοια του ηγεμόνα, ο φιλόσοφος βλέπει την ένταση μεταξύ πνευματικής και πολιτικής εξουσίας, το κλειδί για την ελευθερία.
Διακρίνει επίσης σε αυτό τις απαρχές της χριστιανικής πρακτικής της εξομολόγησης, η οποία θα θεσμοθετηθεί από την Εκκλησία τον 13ο αιώνα και αργότερα θα οδηγήσει στην κουλτούρα της αυτοβιογραφίας, ένα ουσιαστικό στοιχείο της ευρωπαϊκής εθιμοτυπίας.
Το βιβλίο βασίζεται σε μια σειρά διαλέξεων που έδωσε ο συγγραφέας το 2024 στο College de France στο Παρίσι, με θέμα την Ευρώπη. Η Ευρώπη, υποστηρίζει, είναι ουσιαστικά ένα μετά-αυτοκρατορικό άβαταρ της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, αφού πολλά ευρωπαϊκά έθνη είχαν προσπαθήσει να την υποτάξουν, το καθένα με τη σειρά του, με τη δύναμη των όπλων και της φωτιάς.
Ωστόσο, δεν είναι απλώς μια ιστορία σφαγών που ξεπεράστηκαν μέσω ενός κοινού ειρηνευτικού σχεδίου. Κατά την άποψη του Σλότερντικ, είναι «εκείνο το μέρος του κόσμου που εφηύρε τον κόσμο» με τις μεγάλες ανακαλύψεις.
Είναι το μέρος που «εφηύρε την τέχνη της εφεύρεσης» με την Αναγέννηση. Είναι το μέρος που ανακάλυψε τη δημοκρατία, «τον πολιτικό μηχανισμό που ρυθμίζει καλύτερα» τις αρνητικές παρορμήσεις. Είναι το μέρος που αισθάνθηκε την πιθανότητα «ενός πολιτισμικού ορίζοντα που θα αγκάλιαζε ολόκληρη την ανθρωπότητα».
Από τότε και στο εξής, με τον Διαφωτισμό, ο ζήλος για την εκπαίδευση και η πίστη στην καινοτομία μπόρεσαν να ανθίσουν, ανοίγοντας τον δρόμο για την επιστημονική πρόοδο και την χειραφέτηση του ατόμου.
Ο συγγραφέας περιγράφει την Ευρώπη ως «μια ένωση χαλαρών αποστατών», της οποίας η κεντρική φιγούρα δεν είναι αυτή του δασκάλου που υμνείται από τις γνώσεις του, αλλά αυτή του μαθητή, ο οποίος επιτυγχάνει μόνο συνδυάζοντας φιλοδοξία και ταπεινότητα σε ίσο βαθμό.
Φιλοδοξία και ταπεινότητα που έφεραν στην Ευρώπη τις μεγάλες επαναστάσεις των 300 τελευταίων ετών. Και χάρη σε μια από αυτές, τη Βιομηχανία, ο δυτικός άνθρωπος αρχικά και σήμερα ο παγκόσμιος πληθυσμός άφησαν πίσω τους τη φτώχεια και τις ελλείψεις.
Ο φιλόσοφος θρηνεί ότι οι σύγχρονοι Ευρωπαίοι «δεν γνωρίζουν ούτε από πού προέρχονται ούτε, πόσο μάλλον, πού τους οδηγεί το υπόλοιπο ταξίδι τους». Στη σκηνή του Χριστόφορου Κολόμβου που επιβιβάζεται το 1492 από το ισπανικό λιμάνι Πάλος για να φτάσει στην Ινδία πλέοντας δυτικά, ο συγγραφέας βλέπει την ένταση μεταξύ του καλέσματος της ανοιχτής θάλασσας και της προσκόλλησης στην πατρίδα, μια ένταση που επιμένει σήμερα μεταξύ των ατλαντιστών και των ρωσόφιλων, ή μεταξύ των υποστηρικτών της παγκοσμιοποίησης και των υπερασπιστών των τοπικών κοινοτήτων.
«Αυτό που ονομάζεται λαϊκισμός σήμερα», γράφει, «συχνά αναφέρεται απλώς στο όνειρο που λατρεύουν οι επαρχίες να διδάξουν στη μητρόπολη ένα μάθημα που δεν θα ξεχάσει σύντομα».
Όπως γράφει ο Λυκ ντε Μπαροσέ στο γαλλικό «Εξπρές», από πολιτικό-φιλοσοφικής πλευράς, ο Π. Σλόντερντικ, απευθύνεται σε ευρύ φάσμα Ευρωπαίων και όχι μόνον σε δεξιούς ευρωσκεπτικιστές.
Στοχεύει επίσης στην αυτοαπέχθεια των αριστερών προοδευτικών, οι οποίοι έχουν «κολλήσει» σ’ ένα παρελθόν που αρνούνται να καταλάβουν. Πέρα από αποικιοκρατική, η Ευρώπη υπήρξε πολλά ακόμη πράγματα. Υπήρξε μια αστήρικτη πηγή προόδου, επιστημονικής, πνευματικής και οικονομικής, αλλά και υπόδειγμα κοινωνικής ευημερίας.
Τα εκατομμύρια μεταναστών που θέλουν να έρθουν στην Ευρώπη το επιβεβαιώνουν κάθε ημέρα. Έτσι, για τον Πέτερ Σλότερντικ, η σύγχρονη Ευρώπη πρέπει να αγκαλιάσει την ηρωική της ιστορία και να επανασυνδεθεί με την πεποίθηση του μεγαλείου της.
Γιατί «η φωτισμένη Ευρώπη βρίσκεται όπου τα δημιουργικά πάθη κρατούν υπό έλεγχο τη δυσαρέσκεια».
