Επαγγέλματα: Μετασχηματισμός και Πανεπιστημιακή Εκπαίδευση

Υπάρχουν διαφορές μεταξύ White Collar (επαγγέλματα γραφείου) και Blue Collar (τεχνικά/χειρωνακτικά επαγγέλματα) όσον αφορά τη μελλοντική τους ζήτηση και του περιεχομένου της εργασίας λόγω των τεχνολογικών εξελίξεων. Οι δύο κατηγορίες συγκλίνουν, αλλά με διαφορετικές προοπτικές.

Στα white collar επαγγέλματα η τάση είναι για πιο επιλεκτική ζήτηση και όχι εξαφάνιση τους. Η αγορά έχει γίνει πιο ανταγωνιστική και επιλεκτική, αφού οι εταιρείες προσλαμβάνουν λιγότερο και πιο στοχευμένα ενώ πολλές αρχικές θέσεις (entry-level) μειώνονται λόγω της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ). Ιδιαίτερα ευάλωτες είναι οι διοικητικές θέσεις (γραμματεία, υποστήριξη), λογιστική ρουτίνας, μάρκετιγκ χαμηλής εξειδίκευσης, προγραμματισμός λογισμικού. Ο λόγος είναι ότι σχετίζονται με διαδικασίες που εύκολα είναι αυτοματοποιήσιμες ιδιαίτερα με τα συστήματά ΤΝ. Παρά τη μείωση, κάποια εξειδικευμένα αντικείμενα ανεβαίνουν σε ζήτηση όπως ανάλυση δεδομένων, κυβερνοασφάλια, διαχείριση κινδύνου. Δηλαδή μειώνονται οι εύκολες εργασίες λόγω της ΤΝ, ενώ αυξάνεται η απαίτηση δεξιοτήτων λόγω της πολυπλοκότητας. Άρα πιθανόν το αποτέλεσμα να είναι λιγότεροι αλλά πιο εξειδικευμένοι εργαζόμενοι.

Στα Blue collar επαγγέλματα η τάση είναι για ισχυρή άνοδο της ζήτησης. Οι λόγοι αφορούν την αναβάθμιση των δεξιοτήτων λόγω τεχνολογικών εξελίξεων, η ΤΝ δεν μπορεί εύκολα να αντικαταστήσει τη φυσική εργασία, υπάρχει γήρανση εργαζομένων με υψηλά ποσοστά συνταξιοδότησης, ενώ υπάρχει μεγάλη ανάπτυξη σχετικών κλάδων, όπως κατασκευές, ενέργεια, υποδομές, παραγωγή. Στα παραδείγματα περιλαμβάνονται: ηλεκτρολόγοι, υδραυλικοί, τεχνικοί ΑΠΕ, βιώσιμες κατασκευές, βιομηχανική παραγωγή 4ης γενιάς, γεωργία ακρίβειας κλπ. Στη Γερμανία το 86% των εργοδοτών δηλώνει δυσκολία στην εύρεση προσωπικού ενώ το έλλειμα σε τεχνικά επαγγέλματα ξεπερνάει τις 400000 θέσεις. Αντίστοιχα στο Ηνωμένο Βασίλειο, περισσότερες από 8 στις 10 επιχειρήσεις αναφέρουν ελλείψεις δεξιοτήτων, ιδιαίτερα σε τεχνικά επαγγέλματα, ενώ στη Γαλλία πάνω από το 50% των εργοδοτών δηλώνουν δυσκολία στη κάλυψη θέσεων σε τεχνικούς και βιομηχανικούς κλάδους.

Η αγορά εργασίας δεν κατευθύνεται προς «white vs blue» αλλά προς μια οικονομία δεξιοτήτων (Skills-based economy). Δηλαδή δεν θα μετράει τόσο το πτυχίο, αλλά τι μπορεί να κάνει πρακτικά ο εργαζόμενος.

Πως επηρεάζεται η κοινωνική άνοδος και η επαγγελματική επιτυχία

Για δεκαετίες, το πανεπιστήμιο θεωρείτο σχεδόν η μοναδική ασφαλής διαδρομή προς την κοινωνική άνοδο και μια καλή επαγγελματική σταδιοδρομία. Δεν είναι τυχαίο ότι στην Ελλάδα πάνω από το 70% των αποφοίτων λυκείου θέλουν πάση θυσία να εισέλθουν σε μια ανώτατη σχολή. Η εικόνα όμως γίνεται πιο σύνθετη, ιδιαίτερα στο εξωτερικό.

Το πανεπιστήμιο εξακολουθεί να έχει μεγάλη αξία γιατί πολλά επαγγέλματα απαιτούν πτυχίο (γιατροί, μηχανικοί, δικηγόροι), οι πτυχιούχοι συνήθως εξακολουθούν να έχουν υψηλότερα εισοδήματα και χαμηλότερα ποσοστά ανεργίας από όσους δεν έχουν ανώτατη εκπαίδευση, προσφέρει γνώσεις, αναλυτική σκέψη, επαφές και συχνά μεγαλύτερη επαγγελματική ευελιξία μακροπρόθεσμα, και τέλος σε πολλές κοινωνίες το πτυχίο εξακολουθεί να λειτουργεί ως ένδειξη ικανότητας προς τους εργοδότες.

Οι ανώτατες σχολές δεν είναι όμως πλέον ο μοναδικός δρόμος γιατί η τεχνολογία και το διαδίκτυο έχουν δημιουργήσει νέες ευκαιρίες χωρίς απαραίτητα πανεπιστημιακό τίτλο, υπάρχουν επαγγέλματα με μεγάλη ζήτηση που βασίζονται σε τεχνικές δεξιότητες/πιστοποιήσεις/πρακτική εμπειρία, η επιχειρηματικότητα, οι ελεύθεροι επαγγελματίες και ορισμένοι κλάδοι της πληροφορικής επιτρέπουν σε ανθρώπους χωρίς πτυχίο να πετύχουν επαγγελματικά, τέλος η μαζικοποίηση της ανώτατης εκπαίδευσης έχει μειώσει το πλεονέκτημα που κάποτε έδινε απλώς η κατοχή ενός πτυχίου.

Το ερώτημα είναι τι θα μετράει περισσότερο μελλοντικά στον επαγγελματικό μας βίο. Η επιτυχία εξαρτάται όλο και περισσότερο από έναν συνδυασμό: γνώσεων και δεξιοτήτων, προσαρμοστικότητας και διαρκούς μάθησης, επαγγελματικής εμπειρίας, δικτύωσης και κοινωνικών δεξιοτήτων, ικανότητας να αξιοποιείς νέες τεχνολογίες. Έτσι, το πανεπιστήμιο δεν είναι πλέον το μοναδικό εισιτήριο που εγγυάται επιτυχία. Παραμένει όμως ένας πολύ ισχυρός μηχανισμός κοινωνικής κινητικότητας, ιδιαίτερα για ανθρώπους που δεν διαθέτουν άλλες μορφές κεφαλαίου, όπως οικονομικές διασυνδέσεις, οικογενειακή επιχείρηση, ισχυρό επαγγελματικό δίκτυο.

Κοινωνική υποτίμηση και νέου τύπου πανεπιστημιακές σπουδές

Για να ξεπερασθεί η κοινωνική υποτίμηση των Blue Collar επαγγελμάτων – σε χώρες όπως η Ελλάδα – υπάρχει δυνατότητα για πανεπιστημιακή εκπαίδευση και μάλιστα είναι μια σημαντική προοπτική που είναι ακόμη σε αρχικά στάδια. Βέβαια δεν αναφερόμαστε στο κλασικού τύπου πανεπιστήμιο όπως το γνωρίζουμε, αλλά για ένα νέο υβριδικό μοντέλο ανώτατης εκπαίδευσης που γεφυρώνει τα blue-collar επαγγέλματα με πανεπιστημιακού επιπέδου γνώση. Αυτό στην πράξη έχει τρεις εκφάνσεις.

‘Ακαδημαϊκή’ εκπαίδευση για τεχνικά επαγγέλματα. Επαγγέλματα όπως ηλεκτρολόγοι, μηχανικοί αυτοματισμών, τεχνικοί δικτύων κλπ αρχίζουν να απαιτούν κατανόηση πολύπλοκων ψηφιακών συστημάτων και υποδομών, ανάλυση πολλαπλών δεδομένων και επίλυση συνθετών προβλημάτων. Δηλαδή, ανάγκη για πιο επιστημονικό υπόβαθρο σε σχέση με παλιά.

Νέα μορφή σπουδών, όχι απαραίτητα 4ετές πτυχίο. Σταδιακά αναπτύσσονται εναλλακτικά μοντέλα ανώτατων σπουδών όπως η αξιοποίηση πολλαπλών μικρών επαγγελματικών πιστοποιήσεων (Micro-credentials) με τη σωστή επαγγελματική ροή ή σπουδές που χτίζονται κομμάτι-κομμάτι (stackable degrees) σε μεγάλη χρονική περίοδο. Έτσι κάποιος μπορεί να δουλεύει και να σπουδάζει ταυτόχρονα και να επιστρέφει για εκπαίδευση όταν χρειάζεται.

Ο καθοριστικός ρόλος της ΤΝ. Η ΤΝ βοηθάει γιατί κάνει την εκπαίδευση πιο πρακτική μέσω προσομοιώσεων, πιο εξατομικευμένη γιατί προσαρμόζει τη μάθηση σε ανθρώπους χωρίς ακαδημαϊκό υπόβαθρο, ενώ επιταχύνει την εκμάθηση τεχνικών δεξιοτήτων.

Άρα θα αυξηθεί η δυνατότητα ‘πανεπιστημιακού τύπου’ εκπαίδευσης για blue collars, αλλά θα είναι πιο ευέλικτη, πιο πρακτική, πιο συνδεδεμένη με την αγορά.

*Γεώργιος Δουκίδης, Ομότιμος Καθηγητής Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών & Σύμβουλος Επιχειρήσεων