Η άνοδος και η πτώση της ηγεμονίας των ΗΠΑ

Οι ΗΠΑ ήταν οι νικητές του 20ού αιώνα. Με την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991, όχι μόνο κατείχαν απαράμιλλη πολιτική και οικονομική δύναμη, αλλά ενσάρκωσαν και αξιοθαύμαστες αξίες της συνταγματικής διακυβέρνησης και της ελευθερίας. Αυτό δεν κράτησε.

Για να κατανοήσουμε γιατί θριάμβευσε και πώς απέτυχε, πρέπει να ανατρέξουμε τουλάχιστον στον 19ο αιώνα. Στα μέσα αυτού του αιώνα, οι ευρωπαϊκές δυνάμεις – κυρίως το Ηνωμένο Βασίλειο, κάτοχος μιας τεράστιας αυτοκρατορίας και της δύναμης του ατμού – κυβερνούσαν τον πλανήτη. Στη συνέχεια, στα χρόνια που προηγήθηκαν του 1914, συνέβη η «δεύτερη βιομηχανική επανάσταση», με τις ΗΠΑ στην ηγεσία. Οι πρόοδοι περιλάμβαναν χημικά, ηλεκτρισμό, τηλεφωνία, φαρμακευτικά προϊόντα, κινητήρα εσωτερικής καύσης, μηχανοκίνητη πτήση και ραδιόφωνο. Μεγάλες αλλαγές συνέβησαν, όχι απλά μια εποχή παγκοσμιοποίησης.

Υπήρξαν επίσης μετατοπίσεις στην ισορροπία δυνάμεων. Εντός της Ευρώπης, το πιο σημαντικό γεγονός ήταν η άνοδος της αυτοκρατορικής Γερμανίας. Ένα άλλο ήταν η άνοδος της Ιαπωνίας. Ωστόσο, η μεγαλύτερη αλλαγή από όλες ήταν η άνοδος των ΗΠΑ. Μέχρι το 1914, είχαν γίνει η μεγαλύτερη οικονομία στον κόσμο. Ο αγώνας για την κυριαρχία στην Ευρώπη μεταξύ της ανερχόμενης δύναμης της Γερμανίας και των κατεστημένων δυνάμεων του Ηνωμένου Βασιλείου, της Γαλλίας και της αυτοκρατορικής Ρωσίας δεν ήταν το κεντρικό ερώτημα που τότε θεωρείτο ότι ήταν. Μάλλον ήταν το πότε οι ΗΠΑ θα γίνονταν η κυρίαρχη δύναμη.

Μέχρι το τέλος του πρώτου παγκόσμιου πολέμου, οι ΗΠΑ ήταν ο κυρίαρχος της Ευρώπης. Δυστυχώς, υποστήριξαν μια ειρήνη από την οποία η επακόλουθη αποχώρησή τους κατέστησε μη εφαρμόσιμη. Η παραίτησή τους, μαζί με τις εσωτερικές πολιτικές αναταραχές, τους πληθωρισμούς της δεκαετίας του 1920 και τη μαζική ανεργία της Μεγάλης Ύφεσης, οδήγησαν στον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο.

Αυτή τη φορά ήταν διαφορετική, ωστόσο. Εν μέρει υποκινούμενες από τον ανταγωνισμό τους με τον σοβιετικό κομμουνισμό (ο οποίος ήταν ο ίδιος καρπός της ιδεολογικής ζύμωσης του 19ου αιώνα και της καταστροφής του ρωσικού αυτοκρατορικού συστήματος), οι ΗΠΑ παρέμειναν εμπλεκόμενες. Έτσι ξεκίνησε ο ψυχρός πόλεμος. Σε αυτή τη σύγκρουση η Ευρώπη διαιρέθηκε, το δυτικό τμήμα εξαρτήθηκε από τις ΗΠΑ, οι ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες εξαφανίστηκαν και αναδύθηκε μια σοσιαλδημοκρατική συναίνεση. Το laissez-faire είχε εξαφανιστεί. Ο διαχειριζόμενος καπιταλισμός ήταν η νέα τάξη. Παρά τη «νεοφιλελεύθερη» επανάσταση της δεκαετίας του 1980, παρέμεινε η καθεστηκυία τάξη. Ο τρόπος διαχείρισής της απλώς τροποποιήθηκε κάπως.

Μεταξύ 1989 και 1991, η Σοβιετική Ένωση και η αυτοκρατορία της κατέρρευσαν. Οι ΗΠΑ ονόμασαν τον θρίαμβό τους επί των ολοκληρωτικών ιδεολογιών του φασισμού και του κομμουνισμού και όλων των γεωπολιτικών αντιπάλων τους – Γερμανία, Ιαπωνία, βρετανική αυτοκρατορία και Σοβιετική Ένωση – «μονοπολική στιγμή». Η ιστορία γελάει. Μέσα σε 35 χρόνια από τον θρίαμβό τους, ο ρόλος των ΗΠΑ ως σταθεροποιητικού ηγεμόνα έχει εξαφανιστεί, όπως ακριβώς είχε συμβεί και με το Ηνωμένο Βασίλειο μέχρι το 1900. Και πάλι, οι αλλαγές που μετέτρεπαν την τάξη σε αταξία και τη νίκη σε ήττα είναι ταυτόχρονα οικονομικές, τεχνολογικές και πολιτικές.

Οι πιο σημαντικές ήταν η άνοδος της Κίνας, η ψηφιακή επανάσταση και ο θρίαμβος του δεξιού λαϊκισμού.

Η Κίνα απογαλακτίστηκε από τη συμμαχία της με τη Ρωσία τη δεκαετία του 1970. Λίγο αργότερα, ο Ντενγκ Σιάο Πινγκ επέλεξε τη «μεταρρύθμιση και το άνοιγμα». Μια άλλη υπερδύναμη αναδύθηκε. Οι ΗΠΑ είχαν έναν ομότιμο ανταγωνιστή για πρώτη φορά μετά από πάνω από έναν αιώνα. Όπως και τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα, μια φιλελεύθερη εποχή, αυτή τη φορά με επικεφαλής τις ΗΠΑ, προώθησε μια δεύτερη παγκοσμιοποίηση, ενισχυμένη από ανατρεπτικές τεχνολογίες πληροφοριών και επικοινωνιών.

Άλλες αναταραχές περιλαμβάνουν τις οικονομικές κρίσεις και τη μαζική μετανάστευση. Και πάλι, όπως και πριν από τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, υπήρξαν μεγάλες κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές, εν μέρει προκλημένες από (και πυροδοτώντας) πολιτικές διενέξεις. Στα τέλη του 19ου αιώνα, αυτές κυριαρχούνταν από ταξικές και εθνικιστικές απαιτήσεις τάξης και έθνους. Αυτή τη φορά ήταν περισσότερο απαιτήσεις φύλου, φυλής και ταυτότητας. Και στις δύο περιπτώσεις, προέκυψαν συντηρητικές (και εθνικιστικές) αντεπαναστάσεις.

Σήμερα, την παραμονή των 250ών γενεθλίων τους, οι ΗΠΑ και η παγκόσμια τάξη που δημιούργησαν βρίσκονται σε κρίση. Στις ΗΠΑ, η κυβέρνηση είναι διεφθαρμένη, ανίκανη και, το πιο σημαντικό, εχθρική προς τους κανόνες και τις αξίες που ενέπνευσαν τους ιδρυτές. Η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας διακήρυξε την απελευθέρωση από τους τυράννους. Ο Ντόναλντ Τραμπ θέλει να είναι ένας από αυτούς. Το χειρότερο, κόβει τους άξονες της ισχύος των ΗΠΑ – το κράτος δικαίου, την κορυφαία επιστήμη στον κόσμο, τις αξιόπιστες συμμαχίες και την εμπιστοσύνη στην οικονομική και πολιτική τους σταθερότητα. Μια κυβέρνηση ιδιοτροπιών αντικαθιστά μια κυβέρνηση νόμων. Στον κόσμο, η δημοκρατία βρίσκεται σε υποχώρηση εδώ και δύο δεκαετίες: σύμφωνα με το V-Dem, μόνο το 7% του παγκόσμιου πληθυσμού ζει πλέον σε φιλελεύθερες δημοκρατίες. Ο Σι Τζινπίνγκ μπορεί δίκαια να χαμογελάσει.

Αυτός ο κόσμος αντηχεί αυτόν των ετών πριν από το 1914. Πώς, λοιπόν, θα μπορούσε να τελειώσει;

Τα καλά νέα είναι ότι τα πυρηνικά όπλα μειώνουν σημαντικά την απειλή πολέμου μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων. Επιπλέον, καμία μεγάλη δύναμη σήμερα δεν υποφέρει από τον μιλιταρισμό των αρχών του 20ού αιώνα και τον ακόμη πιο παράλογο μιλιταρισμό των δεκαετιών του 1930 και του 1940. Και πάλι, τα καλά νέα είναι ότι οι σημερινές κυβερνήσεις εξακολουθούν να αναμένεται ως επί το πλείστον να διασφαλίζουν την ευημερία των λαών τους. Η απαράμιλλη οικονομική ανάπτυξη της εποχής μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο έχει ενθαρρύνει την απαίτηση για ακόμη περισσότερη από αυτή την ευημερία, λίγο πολύ παντού.

Τα κακά νέα είναι ότι αντιμετωπίζουμε μια σειρά από προκλήσεις που μπορούν να αντιμετωπιστούν μόνο από κοινού. Το παγκόσμιο περιβάλλον είναι μια πρόκληση. Μια άλλη είναι η διαχείριση των επιπτώσεων των επαναστατικών νέων τεχνολογιών, ιδίως της Τεχνητής Νοημοσύνης. Επιπλέον, υπάρχει για άλλη μια φορά το ερώτημα εάν ο αυθαίρετος δεσποτισμός θα γίνει ο παγκόσμιος κανόνας ή εάν η ελευθερία και η δημοκρατία θα ακμάσουν.

Ο κόσμος που πολλοί από εμάς ονειρευόμασταν πριν από περίπου 35 χρόνια, μετά την κατάρρευση του σοβιετικού δεσποτισμού, ο κόσμος που δημιούργησαν σε μεγάλο βαθμό οι ΗΠΑ, εξαφανίζεται. Το ίδιο ισχύει και για τις ΗΠΑ, τουλάχιστον για λίγο. Μαθαίνουμε από την ιστορία. Αλλά μετά, δυστυχώς, ξεχνάμε.