Από την επιβίωση στην εξωστρεφή ανάπτυξη

Τα τελευταία χρόνια η λέξη «ανθεκτικότητα» έχει αποκτήσει ξεχωριστή σημασία για τις οικονομίες, τις επιχειρήσεις και τις κοινωνίες. Πανδημία, ενεργειακή κρίση, πληθωριστικές πιέσεις, γεωπολιτικές συγκρούσεις, διαταραχές στις εφοδιαστικές αλυσίδες και, πιο πρόσφατα, η αναβίωση του εμπορικού προστατευτισμού συνθέτουν ένα περιβάλλον όπου η αβεβαιότητα τείνει να γίνει η νέα κανονικότητα.

Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, το πραγματικό στοίχημα δεν είναι απλώς η επιβίωση. Είναι η δυνατότητα μιας χώρας να μετατρέπει τις κρίσεις σε ευκαιρίες, να προσαρμόζεται ταχύτερα από τους ανταγωνιστές της και να δημιουργεί νέες πηγές ανάπτυξης. Με άλλα λόγια, να μετατρέπει την ανθεκτικότητα σε ανταγωνιστικό πλεονέκτημα.

Η Ελλάδα έχει κάθε λόγο να αισθάνεται περισσότερο αισιόδοξη σήμερα απ’ ό,τι πριν από μία δεκαετία. Η ανάκτηση της επενδυτικής βαθμίδας, οι ρυθμοί ανάπτυξης που παραμένουν υψηλότεροι από τον μέσο όρο της ευρωζώνης, η αύξηση των επενδύσεων και η ενίσχυση της απασχόλησης αποδεικνύουν ότι η ελληνική οικονομία έχει διανύσει σημαντική απόσταση.

Ωστόσο, ίσως η πιο ουσιαστική και λιγότερο προβεβλημένη μεταβολή αφορά την εξωστρέφεια της χώρας. Οι ελληνικές εξαγωγές αγαθών, οι οποίες πριν από περίπου δεκαπέντε χρόνια κινούνταν σε επίπεδα κοντά στα 17 δισεκατομμύρια ευρώ, έχουν πλέον υπερτριπλασιαστεί, ξεπερνώντας τα 50 δισεκατομμύρια ευρώ τα τελευταία χρόνια. Πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες διαρθρωτικές αλλαγές που έχουν συντελεστεί στην ελληνική οικονομία κατά τη μεταμνημονιακή περίοδο.

Η εξέλιξη αυτή δεν ήταν αποτέλεσμα συγκυρίας. Ηταν προϊόν συστηματικής προσπάθειας χιλιάδων ελληνικών επιχειρήσεων, οι οποίες επένδυσαν στην ποιότητα, στην καινοτομία, στην εξωστρέφεια και στη διεθνή παρουσία τους. Επιχειρήσεις που αναγκάστηκαν να γίνουν πιο ανταγωνιστικές, πιο ευέλικτες και πιο προσανατολισμένες στις απαιτήσεις των διεθνών αγορών.

Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο οι εξαγωγές αποτελούν σήμερα ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα οικονομικής ανθεκτικότητας. Και το πρώτο τετράμηνο του 2025 το επιβεβαιώνει.
Με μια πρώτη ανάγνωση, τα στοιχεία δείχνουν μια υποχώρηση της συνολικής αξίας των εξαγωγών. Ομως, πίσω από αυτή την εικόνα κρύβεται μια πιο σύνθετη πραγματικότητα. Η κάμψη συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με τη σημαντική υποχώρηση των διεθνών τιμών των πετρελαιοειδών και τη συνακόλουθη μείωση της αξίας των σχετικών εξαγωγών. Αντίθετα, η εικόνα των εξαγωγών χωρίς τα πετρελαιοειδή είναι σαφώς πιο ανθεκτική και αποτυπώνει καλύτερα τις πραγματικές δυνατότητες της παραγωγικής οικονομίας.

Ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι σε μια σειρά κλάδων η διεθνής παρουσία της χώρας συνεχίζει να ενισχύεται. Τρόφιμα και ποτά, φαρμακευτικά προϊόντα, βιομηχανικά αγαθά, δομικά υλικά, χημικά προϊόντα και εξειδικευμένες μεταποιητικές δραστηριότητες εξακολουθούν να καταγράφουν σημαντικές επιδόσεις, επιβεβαιώνοντας ότι η ελληνική εξαγωγική βάση γίνεται σταδιακά πιο πολυδιάστατη και λιγότερο εξαρτημένη από λίγους τομείς δραστηριότητας.

Η ανθεκτικότητα αυτή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη αξία αν αναλογιστούμε το περιβάλλον μέσα στο οποίο επιτυγχάνεται. Η Ευρώπη εξακολουθεί να αναζητά ισχυρότερους ρυθμούς ανάπτυξης. Η γερμανική οικονομία, βασικός εμπορικός εταίρος για πολλές χώρες, εξακολουθεί να αντιμετωπίζει προκλήσεις. Οι εξελίξεις στην Ουκρανία και στη Μέση Ανατολή επηρεάζουν το κόστος ενέργειας, τις μεταφορές και τις διεθνείς εφοδιαστικές αλυσίδες. Παράλληλα, η επανεμφάνιση δασμών και εμπορικών περιορισμών δημιουργεί νέα εμπόδια για το παγκόσμιο εμπόριο.

Μέσα σε αυτό το σύνθετο διεθνές περιβάλλον, οι ελληνικές επιχειρήσεις δεν καλούνται απλώς να διατηρήσουν τα κεκτημένα τους. Καλούνται να διεκδικήσουν νέα μερίδια αγοράς, να αναζητήσουν νέους προορισμούς και να επενδύσουν σε προϊόντα και υπηρεσίες υψηλότερης προστιθέμενης αξίας.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται και η επόμενη μεγάλη πρόκληση για τη χώρα. Η ανθεκτικότητα από μόνη της δεν αρκεί. Δεν αρκεί να απορροφούμε τους κραδασμούς. Πρέπει να δημιουργούμε τις προϋποθέσεις για διατηρήσιμη και εξωστρεφή ανάπτυξη.

Αυτό προϋποθέτει συνέχιση των μεταρρυθμίσεων, μείωση των διοικητικών βαρών, ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας, επενδύσεις στην καινοτομία και στην παραγωγικότητα, καθώς και αποτελεσματικότερη αξιοποίηση των νέων εμπορικών ευκαιριών που δημιουργούνται διεθνώς.

Ιδιαίτερη σημασία αποκτούν στο νέο διεθνές περιβάλλον και οι εμπορικές συμφωνίες που προωθεί η Ευρωπαϊκή Ενωση με μεγάλες αγορές του πλανήτη. Η συμφωνία με τη Mercosur, αλλά και οι διαπραγματεύσεις με χώρες όπως η Ινδία και η Αυστραλία, μπορούν να λειτουργήσουν ως σημαντικά αντίβαρα στις τάσεις προστατευτισμού που επανεμφανίζονται διεθνώς. Για την Ευρώπη αποτελούν ένα κρίσιμο εργαλείο διατήρησης της ανταγωνιστικότητάς της. Για την Ελλάδα, όμως, συνιστούν ταυτόχρονα μια ευκαιρία διεύρυνσης της παρουσίας των ελληνικών προϊόντων σε αγορές εκατοντάδων εκατομμυρίων καταναλωτών. Η αξιοποίηση αυτών των νέων δυνατοτήτων δεν είναι αυτονόητη· απαιτεί στρατηγική, προετοιμασία και στενή συνεργασία δημόσιου και ιδιωτικού τομέα ώστε η χώρα να αποκομίσει το μέγιστο δυνατό όφελος.

Παράλληλα, απαιτείται ακόμη στενότερη συνεργασία μεταξύ πολιτείας και επιχειρηματικής κοινότητας. Η ενίσχυση της εξωστρέφειας δεν είναι υπόθεση μόνο των επιχειρήσεων ούτε μόνο της πολιτείας. Είναι μια εθνική προσπάθεια που συνδέεται άμεσα με την ανάπτυξη, την απασχόληση, τις επενδύσεις και τη συνολική θέση της χώρας στο διεθνές οικονομικό περιβάλλον.

Καθοριστικός θα είναι επίσης ο ρόλος της νέας γενιάς. Οι νέοι έλληνες επαγγελματίες διαθέτουν σήμερα γνώσεις, ψηφιακές δεξιότητες, εξοικείωση με τις νέες τεχνολογίες και διεθνή προσανατολισμό σε βαθμό που καμία προηγούμενη γενιά δεν είχε. Η εξαγωγική κοινότητα οφείλει να τους δώσει περισσότερο χώρο και περισσότερες ευκαιρίες συμμετοχής. Οι διεθνείς αγορές του μέλλοντος θα απαιτούν συνδυασμό επιχειρηματικής εμπειρίας, τεχνολογικής γνώσης και προσαρμοστικότητας. Η είσοδος περισσότερων νέων ανθρώπων στις εξαγωγικές επιχειρήσεις δεν αποτελεί μόνο ζήτημα ανανέωσης· αποτελεί προϋπόθεση για τη διατήρηση της ανταγωνιστικότητας της χώρας στις δεκαετίες που έρχονται.

Οι εξαγωγές, άλλωστε, δεν αποτελούν μόνο δείκτη εξωστρέφειας. Αποτελούν βασική προϋπόθεση για τη διαρκή ενίσχυση της παραγωγικής βάσης της χώρας και τη σταδιακή βελτίωση του εμπορικού ισοζυγίου. Η Ελλάδα εξακολουθεί να εισάγει περισσότερα αγαθά από όσα εξάγει, γεγονός που αναδεικνύει τις δυνατότητες αλλά και τις προκλήσεις της επόμενης ημέρας. Οσο περισσότερες ελληνικές επιχειρήσεις παράγουν ανταγωνιστικά προϊόντα και διευρύνουν την παρουσία τους στις διεθνείς αγορές, τόσο ισχυρότερη, πιο ανθεκτική και λιγότερο εξαρτημένη από εξωτερικούς παράγοντες θα γίνεται η ελληνική οικονομία.

Το βασικό συμπέρασμα των τελευταίων ετών είναι σαφές: οι οικονομίες που προοδεύουν δεν είναι εκείνες που καταφέρνουν να αποφεύγουν τις κρίσεις, αλλά εκείνες που προσαρμόζονται ταχύτερα στις νέες συνθήκες και μετατρέπουν τις προκλήσεις σε ευκαιρίες. Η ανθεκτικότητα δεν είναι μια παθητική διαδικασία άμυνας απέναντι στις δυσκολίες. Είναι μια ενεργητική στρατηγική προσαρμογής, ανανέωσης και συνεχούς βελτίωσης.

Η Ελλάδα έχει ήδη αποδείξει ότι διαθέτει αυτή τη δυνατότητα. Το ζητούμενο πλέον είναι να μετατρέψει την ανθεκτικότητα που επέδειξε τα προηγούμενα χρόνια σε μια μόνιμη στρατηγική εξωστρεφούς ανάπτυξης. Γιατί σε έναν κόσμο διαρκών ανακατατάξεων, η πραγματική ισχύς μιας οικονομίας δεν μετριέται μόνο από το μέγεθός της, αλλά από την ικανότητά της να προσαρμόζεται, να καινοτομεί και να εξάγει.

Ο κ. Αλκιβιάδης Καλαμπόκης είναι πρόεδρος του Πανελληνίου Συνδέσμου Εξαγωγέων