Στη διεθνή οικονομική συζήτηση επιστρέφει ένας γνώριμος, αλλά συχνά υποτιμημένος, παράγοντας κινδύνου. Η κλιματική μεταβλητότητα αποκτά αυξανόμενη σημασία για την παγκόσμια οικονομία, με την επίδραση του «El Nino» να βρίσκεται στο επίκεντρο της παρούσας συγκυρίας,. Οι επιπτώσεις του φαινομένου στην αγροτική παραγωγή, στην ενέργεια και στις μεταφορές μπορούν να προκαλέσουν ένα νέο σοκ προσφοράς, σε μια περίοδο κατά την οποία η αποκλιμάκωση του πληθωρισμού παραμένει εύθραυστη.
Τα νεότερα επιστημονικά δεδομένα ενισχύουν τον προβληματισμό. Σύμφωνα με την αμερικανική Εθνική Υπηρεσία Ωκεανών και Ατμόσφαιρας, τη NOAA, το «El Nino», που βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη, αναμένεται να ενισχυθεί έως το τέλος του 2026, με πιθανότητα 97% να διατηρηθεί έως τις αρχές της άνοιξης του 2027. Ο Παγκόσμιος Μετεωρολογικός Οργανισμός προβλέπει την ταχεία διαμόρφωση ενός ισχυρού επεισοδίου. Οι εκτιμήσεις αυτές δεν προδικάζουν το εύρος των οικονομικών επιπτώσεων, αυξάνουν όμως την πιθανότητα ακραίων θερμοκρασιών, ξηρασιών και πλημμυρών σε περιοχές κρίσιμες για την παγκόσμια παραγωγή.
Ο μηχανισμός μετάδοσης είναι σύνθετος. Οι χαμηλότερες αποδόσεις των καλλιεργειών περιορίζουν την προσφορά. Η λειψυδρία αυξάνει το κόστος παραγωγής και επηρεάζει την υδροηλεκτρική ενέργεια. Οι ζημιές στις υποδομές δυσχεραίνουν τις μεταφορές, ενώ η αβεβαιότητα επιβαρύνει την ασφάλιση και τη χρηματοδότηση. Ενα κλιματικό επεισόδιο μπορεί έτσι να μεταδοθεί από το χωράφι στις διεθνείς αγορές και από εκεί στο καλάθι του καταναλωτή.
Η σημερινή εικόνα δεν παραπέμπει ακόμη σε γενικευμένη κρίση. Ο δείκτης τιμών τροφίμων του FAO υποχώρησε κατά 0,3% τον Ιούνιο και παραμένει 18,7% χαμηλότερα από την κορυφή του 2022. Ο μέσος όρος, ωστόσο, αποκρύπτει σημαντικές διαφοροποιήσεις. Οι τιμές των φυτικών ελαίων και του κρέατος αυξήθηκαν, ενώ εκείνες των δημητριακών, της ζάχαρης και των γαλακτοκομικών υποχώρησαν.
Το «El Nino» δεν προκαλεί έναν ενιαίο πληθωρισμό. Αναδιατάσσει τις σχετικές τιμές και δημιουργεί διαφορετικές πιέσεις ανά προϊόν, χώρα και εισοδηματική ομάδα. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν αυτές θα παραμείνουν περιορισμένες ή θα μετατραπούν σε έναν ευρύτερο πληθωριστικό κύκλο. Σε αυτό το σημείο ενεργοποιούνται οι ανθρώπινοι πολλαπλασιαστές της κρίσης. Περιορισμοί στις εξαγωγές, προληπτική αποθεματοποίηση, κερδοσκοπικές κινήσεις, αδύναμος ανταγωνισμός και εύθραυστες αλυσίδες εφοδιασμού μπορούν να διογκώσουν μια αρχικά τοπική διαταραχή.
Η μετάδοση στις τελικές τιμές δεν είναι ούτε άμεση ούτε μηχανική. Παρεμβάλλονται η ενέργεια, τα μεταφορικά, οι συναλλαγματικές ισοτιμίες, η φορολογία, η διάρθρωση της αγοράς και τα περιθώρια κέρδους. Για την Ελλάδα, το ζήτημα αποκτά πρόσθετη σημασία, καθώς οι διαχρονικές αδυναμίες της παραγωγικής βάσης, η υψηλή εξάρτηση από εισαγωγές και οι στρεβλώσεις στον ανταγωνισμό μετατρέπουν συχνά τις εξωτερικές πιέσεις σε υψηλότερο εγχώριο πληθωρισμό.
Για τις κεντρικές τράπεζες, ένα τέτοιο σοκ δημιουργεί το γνώριμο δίλημμα μεταξύ σταθερότητας των τιμών και οικονομικής δραστηριότητας. Τα υψηλότερα επιτόκια δεν αυξάνουν την παραγωγή τροφίμων, ούτε αποκαθιστούν τις υποδομές. Αν όμως οι ανατιμήσεις περάσουν στις προσδοκίες και αποκτήσουν διάρκεια, η αδράνεια μπορεί να αποδειχθεί εξίσου δαπανηρή. Δεν χρειάζεται να επαναληφθεί το σοκ του 2022. Αρκεί μια παρατεταμένη πίεση στα τρόφιμα να καθυστερήσει τη μείωση των επιτοκίων, να περιορίσει την κατανάλωση και να επιβαρύνει την ανάπτυξη. Το κοινωνικό κόστος είναι ταυτόχρονα άνισο, καθώς τα τρόφιμα απορροφούν μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματος των πιο ευάλωτων νοικοκυριών.
Η απάντηση δεν μπορεί να περιορίζεται σε καθυστερημένες και οριζόντιες επιδοτήσεις. Απαιτούνται έγκαιρη παρακολούθηση των αγορών, διαφοροποίηση των πηγών προμήθειας, επενδύσεις σε υποδομές νερού και ανθεκτικές καλλιέργειες, αποτελεσματική εποπτεία του ανταγωνισμού και στοχευμένη προστασία των ευάλωτων. Το «El Nino» είναι φυσικό φαινόμενο. Η μετατροπή του σε πληθωριστική κρίση εξαρτάται, σε σημαντικό βαθμό, από την ανθεκτικότητα της οικονομίας και την ποιότητα των πολιτικών αποφάσεων.
Ο κ. Δημήτρης Λιάκος είναι οικονομολόγος.
